ქვაში ნაკვეთი ამბები
ათასწლეულების განმავლობაში ჩრდილოეთ ამერიკის მკვიდრი ხალხები თავიანთ ამბებს მთელი კონტინენტის ლანდშაფტზე ხატავდნენ და ტვიფრავდნენ. დღეს სულ უფრო მეტ ნამუშევარს ეფინება ნათელი და მდიდარი კულტურული მემკვიდრეობა ყურადღების ცენტრში ექცევა.
ქვაში ნაკვეთი ამბები
ათასწლეულების განმავლობაში ჩრდილოეთ ამერიკის მკვიდრი ხალხები თავიანთ ამბებს მთელი კონტინენტის ლანდშაფტზე ხატავდნენ და ტვიფრავდნენ. დღეს სულ უფრო მეტ ნამუშევარს ეფინება ნათელი და მდიდარი კულტურული მემკვიდრეობა ყურადღების ცენტრში ექცევა.
-
-
-
ბმული კოპირებულია
ბევრი რამაა, რაც დადასტურებულად
არ ვიცით უძველეს ინდიელთა ნამუშევრებზე.
ზუსტად როდის შეიქმნა?
რას ნიშნავდა შემქმნელებისთვის?
და მაინც, რამდენი რამის სწავლა შეგვიძლია კლდეზე ამოკვეთილი, ქვაზე დახატული, ტალახით შესრულებული ან დედამიწის ზედაპირზე აგებული კონსტრუქციებისგან. ალბათ ყველაზე მნიშვნელოვანი ისაა, რომ აქ – კუს კუნძულზე, როგორც მკვიდრი ხალხების უმეტესობა მოიხსენიებს ჩრდილოეთ ამერიკას – ინდიელთა მრავალფეროვანი საზოგადოებები ათობით ათასი წლის განმავლობაში სახლობდნენ.
ეს დახვეწილი პეტროგლიფები, პიქტოგრამები და გეოგლიფები წარსულს, აწმყოსა და მომავალს აკავშირებენ. ინდიელთა შთამომავლებისთვის ეს ხელოვნება ტრადიციული ცხოვრების წესის გაცოცხლებაა, რომელიც კოლონიალიზმმა გაანადგურა.
„გაგვიმართლა, რომ შემოგვრჩა ჩვენი რელიგია, კულტურა და ენა; ინდიელთა თითოეულ ტომს ესმის მათ შესანარჩუნებლად ბრძოლის მნიშვნელობა“, – ამბობს შაუნის ტომის ბელადი ბენ ბარნსი, რომლის წინაპრებმაც, სავარაუდოდ, სერპენტ-მაუნდი ააშენეს ოჰაიოში. „ბევრ ამერიკელს დაავიწყდა, რომ თავად მიწა, სხვადასხვა ადგილი, შეიძლება იყოს წმინდა. აქ, ამერიკაში, ჩვენთვის წმინდა ადგილები მკვიდრი ხალხებისაა“.
რომ გარემოზე კვალი არ დატოვოს“.
არქეოლოგი ჯო უოტკინსი (ჩოკტოს ხალხი)
თაბაშირით მდიდარ დანალექ ქანში უკვდავყოფილი ეს ნაფეხურები 20 000 წელზე მეტს ითვლის და ნიუ-მექსიკოს უაიტ-სენდსის ეროვნულ პარკში გვხვდება. მათი წყალობით იცვლება არსებული წარმოდგენა ჩრდილოეთ ამერიკაში ადამიანის გამოჩენის პერიოდზე. „გეოგრაფიული, გეოლოგიური და კლიმატოლოგიური შემთხვევითობაა, რომ ისინი შემორჩა“, – ამბობს უოტკინსი. „20 000 წლის წინ ადამიანებმა აქ გაიარეს“.
ეროვნული პარკების სამსახური
ფოტოგრაფი სტივენ ალვარესი ბუნების საოცრებებს თითქმის 30 წელია იღებს. მან 2016 წელს დააფუძნა არაკომერციული ორგანიზაცია „ძველი ხელოვნების არქივი“. ესაა მსოფლიოს პრეისტორიული ნახატებისა და ქვაზე ამოკვეთილი ნამუშევრების ცოცხალი ბაზა. „ლანდშაფტიც თავის ამბავს ჰყვება“, – ამბობს ალვარესი. „რა მოუვიდა დროთა განმავლობაში, ვინ ცხოვრობდა აქ, რა გააკეთეს მათ. მხატვრობის ნიმუშს ლანდშაფტისგან ვერ განვაცალკევებთ“.
არქეოლოგები, ანთროპოლოგები, ეთნოგრაფები, ხელოვანები და ცოდნის სხვა გუშაგები – როგორც მკვიდრი ამერიკელები, ისე დანარჩენები – ამ ნიმუშების შესწავლასა და შენახვას დიდ დროს უთმობენ. მათთვის ისინი შედევრებიცაა და სასწაულებიც – მათ საუკუნეებს გაუძლეს, რომ დღეს განცვიფრებულებმა ვათვალიეროთ და ვიკვლიოთ ისინი.
„არავის უნდა ისე გაქრეს, რომ გარემოზე კვალი არ დატოვოს“, – ამბობს არქეოლოგი ჯო უოტკინსი (ჩოკტოს ხალხის წარმომადგენელი). „კედლის მხატვრობა გვაძლევს შესაძლებლობას, იმ ადამიანების ხედვას ვეზიაროთ, რომლებიც ცოცხლები აღარ არიან“.
მხატვრობის ეს ნიმუშები მოგვიწოდებს, დავაფასოთ ძველი ინდიელების დანატოვარი, მოგვიწოდებს გავიაზროთ ის ტრავმა, რომელიც ტომობრივმა თემებმა კუს კუნძულზე და მის მიღმა განიცადეს. ისინი შეგვახსენებენ, რომ ინდიელები დიდი ხანია აქ არიან – და რომ ჩვენი წარსული ხმა, ამბები და ხელოვნება ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორიც ჩვენი დღევანდელი ან ხვალინდელი ქმნილებები.
როჩესტერის პანო 700-4000 წლის წინ, იუტა ამ საკრალურ ადგილას ბარიერ-კანიონისა და ფრემონტის სტილის პეტროგლიფებისა და პიქტოგრამების 13 პანოა შემონახული. მთავარ პანოზე ასზე მეტი ფიგურაა გამოსახული, მათ შორის მითიური და უფრო მარტივად ამოსაცნობი ცხოველები და მცენარეები. სულიერი წინამძღოლი ლარი სესპუჩი (იუტეს ინდიელთა ტომი) და არქეოლოგი ჯემი ჰოლინგსუორთი (ნავაჰოს ხალხი) ამბობენ, რომ ცისარტყელა შეიძლება ნიშნავდეს კავშირს სულიერ სამყაროსთან, კურთხევას, მფარველ ძალას ან, უბრალოდ, წვიმის მოვლენის ვედრებას მშრალ კლიმატში.
ტოლარის პეტროგლიფები 400-500 წლის წინ, უაიომინგი ამ ქვიშაქვის ფორმაციის 150-მეტრიან მონაკვეთზე 30-ზე მეტი პეტროგლიფია წარმოდგენილი. როგორც უოტკინსი ხსნის, ძველ ინდიელთა მხატვრობაში ხშირადაა ასახული „ადამიანის კავშირი ადგილთან“, მათ შორის კონკრეტული ტერიტორიის ფლორა, ფაუნა და კოსმოლოგია. ამის მაგალითია დიდი ვაკეების მკვიდრ მხატვართა შექმნილი ცხენისა და მხედრის გამოსახულება, რომელშიც ჩანს ადგილობრივთა მრავალსაუკუნოვანი კავშირი ამ ცხოველებთან. გაშიშვლებულ ქანებზე ანთროპომორფული ფიგურები, მებრძოლები, დათვები და სხვა კულტურული მოტივებიცაა წარმოდგენილი.
სერპენტ-მაუნდის გეოგლიფი 900 წლის წინ, ოჰაიო 2021 წელს შაუნის ხალხი დაუბრუნდა წინაპართა მიწას, რათა უკან მოეთხოვა მსოფლიოს უდიდესი ფიგურული ყორღანი. მის წარმომავლობაზე არაერთი ფსევდომეცნიერული თეორია შეიქმნა. „ეს ჩვენმა წინაპრებმა ააგეს და არა გოლიათებმა ან უცხოპლანეტელებმა“, – ამბობს ბელადი ბარნსი. „ინჟინერიის ეს საუცხოო ნიმუში დიდი სათემო წამოწყება იყო. მინდა, ჩემმა ხალხმა განიცადოს, როგორია შინ დაბრუნება და ჩვენი წინაპრების ხელით მიწისგან შექმნილი ამ საკრალური გველით ტკბობა“.
ბლაითის ფიგურები 450-2000 წლის წინ, კალიფორნია ეს ექვსი ვეებერთელა ფიგურა დასავლეთ ამერიკის ასობით გეოგლიფის გამორჩეული მაგალითია. ყველაზე დიდი ფიგურა სიგრძეში 52 მეტრს აღწევს. ისინი უდაბნოს მუქი ზედაპირის გადაფხეკით შექმნეს. ჩვენ არ ვიცით ე.წ. ჩრდილოეთ ამერიკის ნასკას ხაზების ავტორებისა და მათი განზრახვების შესახებ, მაგრამ ქვედა კოლორადოს მკვიდრ მოჰავესა და კვეჩანის ხალხს სწამს, რომ ადამიანის ფიგურები წარმოადგენს მასტამჰოს, სიცოცხლის შემოქმედს, ზოომორფული ფიგურები კი – ჰატაკულიას, რომელმაც სიცოცხლის შექმნაში მიიღო მონაწილეობა.
თრი-რივერსის პეტროგლიფი 800-1400 წლის წინ, ნიუ-მექსიკო ტულაროსას ქვაბულში სამხრეთ-აღმოსავლეთ აშშ-ის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პეტროგლიფური ძეგლია. აქ სხვადასხვა სიმბოლიკით და ტექნიკით შესრულებული 21 000-ზე მეტი ნახატია წარმოდგენილი. ზოგი ამოკაწრულია, ზოგი კი – როგორიცაა ხმლითა და ისრით დაჭრილი რქასქელი ცხვარი – ჩაქუჩითა და საჭრეთლითაა ამოტვიფრული. კლდის მხატვრობის მკვლევარ მარგარეტ ბერიერის აზრით, რადგან გარშემო საცხოვრებელი ადგილები არ აღმოუჩენიათ, სავარაუდოდ, აქ სეზონურად იკრიბებოდნენ სავაჭროდ და ცერემონიებისთვის.
თრი-რივერსის პეტროგლიფი 800-1400 წლის წინ, ნიუ-მექსიკო ტულაროსას ქვაბულში სამხრეთ-აღმოსავლეთ აშშ-ის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პეტროგლიფური ძეგლია. აქ სხვადასხვა სიმბოლიკით და ტექნიკით შესრულებული 21 000-ზე მეტი ნახატია წარმოდგენილი. ზოგი ამოკაწრულია, ზოგი კი – როგორიცაა ხმლითა და ისრით დაჭრილი რქასქელი ცხვარი – ჩაქუჩითა და საჭრეთლითაა ამოტვიფრული. კლდის მხატვრობის მკვლევარ მარგარეტ ბერიერის აზრით, რადგან გარშემო საცხოვრებელი ადგილები არ აღმოუჩენიათ, სავარაუდოდ, აქ სეზონურად იკრიბებოდნენ სავაჭროდ და ცერემონიებისთვის.
თრი-რივერსის პეტროგლიფი 800-1400 წლის წინ, ნიუ-მექსიკო ტულაროსას ქვაბულში სამხრეთ-აღმოსავლეთ აშშ-ის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პეტროგლიფური ძეგლია. აქ სხვადასხვა სიმბოლიკით და ტექნიკით შესრულებული 21 000-ზე მეტი ნახატია წარმოდგენილი. ზოგი ამოკაწრულია, ზოგი კი – როგორიცაა ხმლითა და ისრით დაჭრილი რქასქელი ცხვარი – ჩაქუჩითა და საჭრეთლითაა ამოტვიფრული. კლდის მხატვრობის მკვლევარ მარგარეტ ბერიერის აზრით, რადგან გარშემო საცხოვრებელი ადგილები არ აღმოუჩენიათ, სავარაუდოდ, აქ სეზონურად იკრიბებოდნენ სავაჭროდ და ცერემონიებისთვის.
თრი-რივერსის პეტროგლიფი 800-1400 წლის წინ, ნიუ-მექსიკო ტულაროსას ქვაბულში სამხრეთ-აღმოსავლეთ აშშ-ის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პეტროგლიფური ძეგლია. აქ სხვადასხვა სიმბოლიკით და ტექნიკით შესრულებული 21 000-ზე მეტი ნახატია წარმოდგენილი. ზოგი ამოკაწრულია, ზოგი კი – როგორიცაა ხმლითა და ისრით დაჭრილი რქასქელი ცხვარი – ჩაქუჩითა და საჭრეთლითაა ამოტვიფრული. კლდის მხატვრობის მკვლევარ მარგარეტ ბერიერის აზრით, რადგან გარშემო საცხოვრებელი ადგილები არ აღმოუჩენიათ, სავარაუდოდ, აქ სეზონურად იკრიბებოდნენ სავაჭროდ და ცერემონიებისთვის.
ჰოგ-სპრინგსის პიქტოგრამები 2000-ზე ნაკლები წლის წინ, იუტა არქეოლოგ კევინ ჯონსის თქმით, იდუმალმა „მოკის დედოფალმა“ ეს არაფორმალური სახელი თავს ზემოთ დახატული თეთრი წერტილების გამო დაიმსახურა, რომლებიც ზოგს გვირგვინი ჰგონია. ხშირად ფიქრობენ, რომ მის გვერდით გამოსახული ცხოველის ფიგურა ძაღლია. რადგან ეს დახვეწილი, ვეებერთელა, ბარიერ-კანიონის სტილის ნახატი 95-ე გზატკეცილთან და გლენ-კანიონის პოპულარულ ეროვნულ სარეკრეაციო ზონასთანაა ახლოს, მან არაერთი მოგზაურის ყურადღება მიიპყრო.
უედინგ-როქსის პეტროგლიფები 200-500 წლის წინ, ვაშინგტონის შტატი მოლაშქრეები თავს იღბლიანად მიიჩნევენ, თუკი წყნარი ოკეანის პირას ოლიმპიკის ეროვნული პარკის პეტროგლიფებს წააწყდებიან. მაკაჰის მხატვრების მიერ ქვაზე ამოკვეთილი 40-მდე გამოსახულება ყველაზე კარგად მიქცევის დროს ჩანს. აქ გამოსახულია ვეშაპები, მონადირეები, ხომალდები და სხვა მოტივები. მაკაჰის ტომის ზეპირი გადმოცემით, მათი ხუთი საცხოვრებლიდან ერთ-ერთი, სოფელი ოზეტი, ღვარცოფმა ნაწილობრივ გაანადგურა, შემდეგ კი, 1970 წელს, შტორმმა სანაპიროს დაარტყა და 55 000 მსგავსი არტეფაქტი ამოატივტივა.
თრი-რივერსის პეტროგლიფი 800-1400 წლის წინ, ნიუ-მექსიკო ქვაზე ამოტვიფრული ეს ნახატი მოგოლიონის ხალხმა შექმნა. ფიქრობენ, რომ აქ გამოსახულია დიდი კატა ჩხრიალა გველის კუდით. ეს ერთ-ერთია 21 000 პეტროგლიფიდან, რომლებიც სიერა-ბლანკაში ბაზალტის კლდეს 1,5 კილომეტრზე ჩაუყვება.
როჩესტერის პანო 700-4000 წლის წინ, იუტა ამ საკრალურ ადგილას ბარიერ-კანიონისა და ფრემონტის სტილის პეტროგლიფებისა და პიქტოგრამების 13 პანოა შემონახული. მთავარ პანოზე ასზე მეტი ფიგურაა გამოსახული, მათ შორის მითიური და უფრო მარტივად ამოსაცნობი ცხოველები და მცენარეები. სულიერი წინამძღოლი ლარი სესპუჩი (იუტეს ინდიელთა ტომი) და არქეოლოგი ჯემი ჰოლინგსუორთი (ნავაჰოს ხალხი) ამბობენ, რომ ცისარტყელა შეიძლება ნიშნავდეს კავშირს სულიერ სამყაროსთან, კურთხევას, მფარველ ძალას ან, უბრალოდ, წვიმის მოვლენის ვედრებას მშრალ კლიმატში.
ტოლარის პეტროგლიფები 400-500 წლის წინ, უაიომინგი ამ ქვიშაქვის ფორმაციის 150-მეტრიან მონაკვეთზე 30-ზე მეტი პეტროგლიფია წარმოდგენილი. როგორც უოტკინსი ხსნის, ძველ ინდიელთა მხატვრობაში ხშირადაა ასახული „ადამიანის კავშირი ადგილთან“, მათ შორის კონკრეტული ტერიტორიის ფლორა, ფაუნა და კოსმოლოგია. ამის მაგალითია დიდი ვაკეების მკვიდრ მხატვართა შექმნილი ცხენისა და მხედრის გამოსახულება, რომელშიც ჩანს ადგილობრივთა მრავალსაუკუნოვანი კავშირი ამ ცხოველებთან. გაშიშვლებულ ქანებზე ანთროპომორფული ფიგურები, მებრძოლები, დათვები და სხვა კულტურული მოტივებიცაა წარმოდგენილი.
სერპენტ-მაუნდის გეოგლიფი 900 წლის წინ, ოჰაიო 2021 წელს შაუნის ხალხი დაუბრუნდა წინაპართა მიწას, რათა უკან მოეთხოვა მსოფლიოს უდიდესი ფიგურული ყორღანი. მის წარმომავლობაზე არაერთი ფსევდომეცნიერული თეორია შეიქმნა. „ეს ჩვენმა წინაპრებმა ააგეს და არა გოლიათებმა ან უცხოპლანეტელებმა“, – ამბობს ბელადი ბარნსი. „ინჟინერიის ეს საუცხოო ნიმუში დიდი სათემო წამოწყება იყო. მინდა, ჩემმა ხალხმა განიცადოს, როგორია შინ დაბრუნება და ჩვენი წინაპრების ხელით მიწისგან შექმნილი ამ საკრალური გველით ტკბობა“.
ბლაითის ფიგურები 450-2000 წლის წინ, კალიფორნია ეს ექვსი ვეებერთელა ფიგურა დასავლეთ ამერიკის ასობით გეოგლიფის გამორჩეული მაგალითია. ყველაზე დიდი ფიგურა სიგრძეში 52 მეტრს აღწევს. ისინი უდაბნოს მუქი ზედაპირის გადაფხეკით შექმნეს. ჩვენ არ ვიცით ე.წ. ჩრდილოეთ ამერიკის ნასკას ხაზების ავტორებისა და მათი განზრახვების შესახებ, მაგრამ ქვედა კოლორადოს მკვიდრ მოჰავესა და კვეჩანის ხალხს სწამს, რომ ადამიანის ფიგურები წარმოადგენს მასტამჰოს, სიცოცხლის შემოქმედს, ზოომორფული ფიგურები კი – ჰატაკულიას, რომელმაც სიცოცხლის შექმნაში მიიღო მონაწილეობა.
თრი-რივერსის პეტროგლიფი 800-1400 წლის წინ, ნიუ-მექსიკო ტულაროსას ქვაბულში სამხრეთ-აღმოსავლეთ აშშ-ის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პეტროგლიფური ძეგლია. აქ სხვადასხვა სიმბოლიკით და ტექნიკით შესრულებული 21 000-ზე მეტი ნახატია წარმოდგენილი. ზოგი ამოკაწრულია, ზოგი კი – როგორიცაა ხმლითა და ისრით დაჭრილი რქასქელი ცხვარი – ჩაქუჩითა და საჭრეთლითაა ამოტვიფრული. კლდის მხატვრობის მკვლევარ მარგარეტ ბერიერის აზრით, რადგან გარშემო საცხოვრებელი ადგილები არ აღმოუჩენიათ, სავარაუდოდ, აქ სეზონურად იკრიბებოდნენ სავაჭროდ და ცერემონიებისთვის.
თრი-რივერსის პეტროგლიფი 800-1400 წლის წინ, ნიუ-მექსიკო ტულაროსას ქვაბულში სამხრეთ-აღმოსავლეთ აშშ-ის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პეტროგლიფური ძეგლია. აქ სხვადასხვა სიმბოლიკით და ტექნიკით შესრულებული 21 000-ზე მეტი ნახატია წარმოდგენილი. ზოგი ამოკაწრულია, ზოგი კი – როგორიცაა ხმლითა და ისრით დაჭრილი რქასქელი ცხვარი – ჩაქუჩითა და საჭრეთლითაა ამოტვიფრული. კლდის მხატვრობის მკვლევარ მარგარეტ ბერიერის აზრით, რადგან გარშემო საცხოვრებელი ადგილები არ აღმოუჩენიათ, სავარაუდოდ, აქ სეზონურად იკრიბებოდნენ სავაჭროდ და ცერემონიებისთვის.
თრი-რივერსის პეტროგლიფი 800-1400 წლის წინ, ნიუ-მექსიკო ტულაროსას ქვაბულში სამხრეთ-აღმოსავლეთ აშშ-ის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პეტროგლიფური ძეგლია. აქ სხვადასხვა სიმბოლიკით და ტექნიკით შესრულებული 21 000-ზე მეტი ნახატია წარმოდგენილი. ზოგი ამოკაწრულია, ზოგი კი – როგორიცაა ხმლითა და ისრით დაჭრილი რქასქელი ცხვარი – ჩაქუჩითა და საჭრეთლითაა ამოტვიფრული. კლდის მხატვრობის მკვლევარ მარგარეტ ბერიერის აზრით, რადგან გარშემო საცხოვრებელი ადგილები არ აღმოუჩენიათ, სავარაუდოდ, აქ სეზონურად იკრიბებოდნენ სავაჭროდ და ცერემონიებისთვის.
თრი-რივერსის პეტროგლიფი 800-1400 წლის წინ, ნიუ-მექსიკო ტულაროსას ქვაბულში სამხრეთ-აღმოსავლეთ აშშ-ის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პეტროგლიფური ძეგლია. აქ სხვადასხვა სიმბოლიკით და ტექნიკით შესრულებული 21 000-ზე მეტი ნახატია წარმოდგენილი. ზოგი ამოკაწრულია, ზოგი კი – როგორიცაა ხმლითა და ისრით დაჭრილი რქასქელი ცხვარი – ჩაქუჩითა და საჭრეთლითაა ამოტვიფრული. კლდის მხატვრობის მკვლევარ მარგარეტ ბერიერის აზრით, რადგან გარშემო საცხოვრებელი ადგილები არ აღმოუჩენიათ, სავარაუდოდ, აქ სეზონურად იკრიბებოდნენ სავაჭროდ და ცერემონიებისთვის.
ჰოგ-სპრინგსის პიქტოგრამები 2000-ზე ნაკლები წლის წინ, იუტა არქეოლოგ კევინ ჯონსის თქმით, იდუმალმა „მოკის დედოფალმა“ ეს არაფორმალური სახელი თავს ზემოთ დახატული თეთრი წერტილების გამო დაიმსახურა, რომლებიც ზოგს გვირგვინი ჰგონია. ხშირად ფიქრობენ, რომ მის გვერდით გამოსახული ცხოველის ფიგურა ძაღლია. რადგან ეს დახვეწილი, ვეებერთელა, ბარიერ-კანიონის სტილის ნახატი 95-ე გზატკეცილთან და გლენ-კანიონის პოპულარულ ეროვნულ სარეკრეაციო ზონასთანაა ახლოს, მან არაერთი მოგზაურის ყურადღება მიიპყრო.
უედინგ-როქსის პეტროგლიფები 200-500 წლის წინ, ვაშინგტონის შტატი მოლაშქრეები თავს იღბლიანად მიიჩნევენ, თუკი წყნარი ოკეანის პირას ოლიმპიკის ეროვნული პარკის პეტროგლიფებს წააწყდებიან. მაკაჰის მხატვრების მიერ ქვაზე ამოკვეთილი 40-მდე გამოსახულება ყველაზე კარგად მიქცევის დროს ჩანს. აქ გამოსახულია ვეშაპები, მონადირეები, ხომალდები და სხვა მოტივები. მაკაჰის ტომის ზეპირი გადმოცემით, მათი ხუთი საცხოვრებლიდან ერთ-ერთი, სოფელი ოზეტი, ღვარცოფმა ნაწილობრივ გაანადგურა, შემდეგ კი, 1970 წელს, შტორმმა სანაპიროს დაარტყა და 55 000 მსგავსი არტეფაქტი ამოატივტივა.
თრი-რივერსის პეტროგლიფი 800-1400 წლის წინ, ნიუ-მექსიკო ქვაზე ამოტვიფრული ეს ნახატი მოგოლიონის ხალხმა შექმნა. ფიქრობენ, რომ აქ გამოსახულია დიდი კატა ჩხრიალა გველის კუდით. ეს ერთ-ერთია 21 000 პეტროგლიფიდან, რომლებიც სიერა-ბლანკაში ბაზალტის კლდეს 1,5 კილომეტრზე ჩაუყვება.
