შეაბიჯეთ ტირიფებისა და მურყნების ჩრდილქვეშ მორაკრაკე ცარცის მდინარეში და მუხლებით შეიგრძნობთ მისი დინების ძალას და სიცივეს.

ფეხქვეშ ხრეში ალაგ-ალაგ ბზინავს მზის სინათლეზე. წყლის ნაკადი ირგვლივ უწყვეტი და აუმღვრეველია, დინებას არსად მიეჩქარება. ვინაიდან ეს მდინარეები წყაროს წყლით საზრდოობს და მათში მხოლოდ მცირე რაოდენობის შლამი ხვდება, ისინი აკვარიუმივით გამჭვირვალეა. მასში მოცურავე კალმახები თითქოს ჰაერში არიან გამოკიდებულნი.

ცარცის ყველა ასეთი პატარა მდინარე თვისებებს იმ ქანებისაგან იძენს, რომლის ზედაპირზეც მიედინება: წყალი ტუტეა, მდიდარია მინერალებით, მასში გახსნილი კალციუმის კარბონატით, მაგრამ თითქმის უდანალექოა და სუფთა კაჟის ხრეშიან კალაპოტში მრავალი კილომეტრის გავლით ზღვას უერთდება. ღრმა წყალშემცველი ფენიდან ამოსული წყაროებით ნასაზრდოები ეს მდინარეები მიედინება ხეობებში, რომლებიც მოფენილია წყლის პიტნითა თუ წყლის კესანეებით და ხშირად სავსეა სარეველებით, რომლებსაც ცოცხალი არსებები აფარებენ თავს. უფრო მყარ ქანებზე გამავალი, ადიდებისკენ მიდრეკილი მდინარეებისგან განსხვავებით, ისინი სტაბილურად მიუყვებიან „ცარცის მხარეს“ – ინგლისის სამხრეთ და აღმოსავლეთ რეგიონებს, რომლებიც გაშიშვლებული ცარცის ბორცვებით გამოირჩევა.

ცარცი სუფთა სახის კირქვაა, რომელიც ზღვის ბინადარი ორგანიზმების პაწაწინა ნიჟარებისგან შედგება. 40 მილიონი წლის წინ ალპების წარმოქმნით გამოწვეულმა გეოლოგიურმა ტალღებმა ინგლისში კირქვის დიდი ნაწილი ხმელეთის ზედაპირზე ამოზიდა. ის ფოროვანი და ბზარებიანია და მისი მოცულობის თითქმის 40%-ს ქანის მარცვლებს შორის არსებული სივრცეები შეადგენს. ცარცზე მოხვედრილი წვიმა საბოლოოდ მიწაში ხვდება, თუმცა ხანდახან თვეებიც გადის, სანამ წყალი ცარცის ბორცვებში გაჟონავს. ამგვარად, მდინარეებს გარკვეული სტაბილურობა ახასიათებს. წვიმები წყალდიდობებს არ წარმოქმნის და მდინარეები გვალვების დროსაც განაგრძობენ დინებას. წყალი ქანის ტემპერატურას იძენს და მთელი წლის განმავლობაში 10-12 გრადუსს ინარჩუნებს. ეს იმას ნიშნავს, რომ ინგლისის ცარცის მდინარეებში ბინადარ მცენარეებსა და ცხოველებს ამ სტაბილურობის იმედი შეუძლიათ ჰქონდეთ.

თუ ცარცის მდინარეში შნორკელით ჩაყვინთვას გადაწყვეტთ, აღმოჩნდებით „სხვა სამყაროში, რომელიც იმდენად გაგიტაცებთ, რომ ვერაფრით მოსწყდებით“, – ამბობს ნიკოლა კროკფორდი, მყვინთავი და ფრინველთა დაცვის სამეფო საზოგადოების კონსერვაციონისტი. აქ ვხვდებით წყლის ბაიებს, რომელთა თეთრი ყვავილები თავდაპირველად წყალქვეშ იფურჩქნება და ვხედავთ ღია მწვანე ვარსკვლავისებრ მცენარეებსაც, მათ ჩრდილქვეშ კი კალმახები და ევროპული ჰარიუსები დაცურავენ.

ყველა, ვისაც ამ მდინარეებთან რამე აკავშირებს, დაუფარავი სიყვარულით ლაპარაკობს მათზე. ზემ ბერინგი, რომელიც ძმასთან და დებთან ერთად ჰემფშირში ინგლისის ერთ-ერთი წამყვანი ცქრიალა ღვინის ვენახებს ფლობს, ამბობს, რომ მისი ვაზი „თხემით ჰემფშირის ცარციან ბორცვებშია, ტერფებით კი მდინარე იჩენის მჩქეფარე სათავეებში“. როგორც გამოცდილმა მეთევზემ და უესექსის მდინარეთა ფონდის თანათავმჯდომარემ, ბერინგმა არაერთი მდინარისა თუ ნაკადულის აღდგენას შეუწყო ხელი.

ეს მდინარეები უკაცრიელ ლანდშაფტებს არ მიუყვებიან. „ეს ჩვენი ზღურბლის წინ გადაშლილი სილამაზეა, – ამბობს მეთევზე, ჟურნალისტი და მწერალი ჩარლზ რეინჯლი-უილსონი, – მაგრამ რადგან ის ჩვენი ზღურბლის წინაა, ძალიან დიდი საფრთხის წინაშეცაა“.

ადამიანი ათასობით წლის განმავლობაში აყენებდა ზიანს მდინარეებს და ცვლილებებისა და დესტრუქციის მწვერვალს XX საუკუნის შუა წლებში მიაღწია. ქალაქები და ფერმები მათ სისტემატურად აბინძურებდნენ. მიწის მესაკუთრეები კი კაშხლებით აგუბებდნენ ან აფართოებდნენ, რითაც მათი დინების სიჩქარეს ამცირებდნენ, ბუნებრივ მეანდრებს ასწორებდნენ და წყლიდან იღებდნენ წაქცეულ ხეებს, რომლებიც საქმეს ურთულებს მეთევზეებს, მაგრამ სასარგებლოა თევზებისა და მდინარის სხვა ბინადრებისთვის.

მდინარის შენელებისას შლამის სქელი ფენები კალაპოტის ფსკერზე გროვდება და ეფინება ხრეშს, რომლის სუფთა, ჟანგბადით გაჯერებული სივრცეები კალმახსა და ორაგულს ქვირითის დასაყრელად სჭირდება. სასარგებლო წყალმცენარეები – სადაც პატარა უხერხემლოები ბინადრობენ – იზრდება მხოლოდ ნათელ, სწრაფ მდინარეში. ამ წყალმცენარეთა გარეშე უმნიშვნელოვანესი მწერების – ერთდღიურთა, მეგაზაფხულეთა და რუისელთა მრავალფეროვანი სახეობები დაიღუპება. მწერების გარეშე ვერ გადარჩებიან თევზები, ვერც გარეული კუმჟა თუ ევროპული ჰარიუსი. თევზების გარეშე აღარც წავები დარჩებიან – და გაქრება ის ჯადოსნურობა, სისხარტე თუ მოუსვენრობა, რომელიც ამ მდინარეებს სიცოცხლეს ანიჭებს.

მდინარეების, იჩენისა და ტესტის გასწვრივ რამდენიმე კილომეტრი სათევზაო პარკების გასაშენებლად აითვისეს. ამ პარკებში სათევზაო ქოხები და ხელოვნურად მოყვანილი უზარმაზარი კალმახები დაგხვდებათ. საუკეთესო მონაკვეთებზე თევზაობა დღეში 600 დოლარზე მეტიც ღირს. ბუნებრივი მდინარეებისთვის დამახასიათებელ აქაფებულ წყალსა და ეკოლოგიური ნიშების მრავალფეროვნებას აქ ვეღარ იხილავთ.

მჭიდროდ დასახლებულ ქვეყანაში გარემოს დაბინძურების მასშტაბური ზეგავლენაც გარდაუვალია. სარეცხი საშუალებები, მიკროპლასტმასა, ფარმაცევტული საშუალებები და მძიმე მეტალები, მათ შორის კანალიზაციაში ჩაშვებული ნარჩენებიც, ამ მდინარეებში გროვდება.

„წვიმის შემდეგ პირველი, რასაც მდინარეზე აწყდები, გზებიდან ჩამორეცხილი დიზელია“, – ამბობს მდინარეთა დამცველი პიტერ ფეროუ. მდინარეების მახლობლად მიწის დაუდევრად მოხვნა აბინძურებს თევზებისთვის არსებით სუფთა ხრეშს. სოფლის მეურნეობაში ფოსფატიანი და ნიტრატიანი სასუქების ჭარბი მოხმარება მდინარეებს მეტისმეტად „კვებავს“, რის შედეგადაც კალაპოტი იტვირთება ძაფისებრი წყალმცენარეებით, რომლებიც „ბოჭავენ უხერხემლოთა კვერცხებს, აღწევენ თევზების ლაყუჩებში და გუდავენ სასარგებლო, ჟანგბადის წარმომქმნელ მცენარეებს “, – ამბობს მტკნარი წყლის ეკოლოგი ჯანინა გრეი.

ზიანის მომტანია პოლიტიკური სისტემაც, რომელიც იაფ ონკანის წყალს მდინარეების სიჯანსაღეზე მაღლა აყენებს. რამე თუ შეიძლება იყოს ცარცის მდინარის დაბინძურებაზე უარესი, ეს არის მისთვის მასაზრდოებელი წყაროს წართმევა — წყლისა, რომელიც ადამიანის მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად მიწისქვეშა წყალშემცველი ფენებიდან ამოტუმბეს. გრუნტის წყლების დონე ზოგან 6 მეტრზე მეტით დაეცა. „თუ დამშრალი მდინარე გვაქვს, წყლის ხარისხსა და მის ჰაბიტატზე ღელვას აზრი ეკარგება, რადგან ის უკვე აღარაა მდინარე, – ამბობს რეინჯლი-უილსონი, – ნაკადის არსებობა არსებითია“.

• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა

მინაწერის გახსნა

გააზიარეთ ფოტო

• 
• 
• 
• 

მინაწერის გახსნა

მთელ „ცარცის მხარეში“ უკანასკნელ წლებში მდინარეთა დამცველი ჯგუფები ჩნდება. პანდემიის დროს იძულებითი კარანტინისას ბევრმა ადამიანმა აღმოაჩინა თავისი ადგილობრივი მდინარეები და, შედეგად, საზოგადოების მხრიდან ზეწოლა არასოდეს ყოფილა ამდენად ინტენსიური. უკანასკნელი ოციოდე წლის განმავლობაში დამცველმა ჯგუფებმა, წყალმომარაგების კომპანიებმა და სამთავრობო უწყებებმა ფართომასშტაბიანი მრავალწლიანი გეგმების რიგი გაწერეს. ისინი წყალსაცავების, წყლის გამტკნარების სადგურების, საყოფაცხოვრებო წყლის მრიცხველებისა და წყლის გადასაზიდი ქსელების შემოღებას აპირებენ, რათა ცარცის მხარიდან ათვისებული წყლის რაოდენობა შემცირდეს. სულ უფრო მეტი მდინარე უბრუნდება თავის ბუნებრივ მდგომარეობას.

საიმონ კეინმა თითქმის დამოუკიდებლად წამოიწყო ინგლისში ამ მდინარეების აღდგენაზე მუშაობა, როდესაც 1984 წელს, ზაფხულის ერთ ავადსახსენებელ შუადღეს, სხვა გზა აღარ დაუტოვეს. უილტშირში, მდინარე ებლში თევზაობისას „წყალმა შოკოლადისფერი მიიღო“, – ამბობს იგი. მან დინების აყოლებაზე დიდი ნარინჯისფერი ექსკავატორი დაინახა, რომელიც მდინარის კალაპოტს თხრიდა. მდინარის ფსკერს მთავრობის დაფინანსებით აღრმავებდნენ მიმდებარე მდელოებზე წყლის დონის დასაწევად, რათა აღნიშნული ტერიტორია სახნავ-სათესად გამოეყენებინათ. კეინმა დეტრიტში ასობით გადაშენების პირას მყოფი მდინარის კიბო შენიშნა, რომლებიც „საღამოს ჰაერის ჩასუნთქვას ცდილობდნენ“. 40 წლის შემდეგ ებლის ეს მონაკვეთი კვლავ მიტოვებული და დამშრალია.

ჯანსაღი მდინარის სამი უმთავრესი მახასიათებელია „დახრილობა, სიჩქარე და დაკლაკნილობა“, – ამბობს კეინი, რომლის კომპანიაც მდინარეების აღდგენაზე მუშაობს. უკანასკნელი ათწლეულების განმავლობაში მისმა კომპანიამ არაერთი მდინარე გააჯანსაღა, მოშალა ჯებირები და კაშხლები და დინებას შემატა კლაკნილები, რომლებიც მცენარეებისთვის, უხერხემლოებისა და თევზებისთვის მრავალფეროვან ჰაბიტატებს ქმნის.

მდინარის არაერთმა აღმდგენმა აიღო მაგალითი კეინისგან, მათ შორის რეინჯლი-უილსონმა, რომელმაც კეინთან ერთად ჩრდილოეთ ნორფოლკის მდინარე ნარის მონაკვეთი გააჯანსაღა. საუკუნეების განმავლობაში ის სწორხაზოვან არხში იყო გამომწყვდეული, რომელიც წისქვილისკენ მიედინებოდა. დაქანების, მეანდრებისა და დინების გარეშე მდინარე ზანტი, შლამიანი სიკვდილით დაიღუპა, თუმცა უკანასკნელ წლებში რეინჯლი-უილსონი ნარს თავის ხეობასთან კვლავ აკავშირებს, მის მეანდრებს აღადგენს და წყალში ხეები შეაქვს, რათა ჰაბიტატი უფრო მრავალფეროვანი გახდეს და ბუნებრივ პროცესებს გაბატონების საშუალება მიეცეს. აღდგენის ხარჯები მდინარის ყოველ კილომეტრზე 81 000 დოლარსაც აღწევს და, ჩვეულებრივ, სახელმწიფო გრანტებითა და მიწის მესაკუთრეების მხარდაჭერით ფინანსდება.

ერთ შუადღეს რეინჯლი-უილსონთან ერთად სათევზაოდ გავედი; როდესაც ერთ-ერთი ნაკადულის ახალ მონაკვეთს მივადექით, რომელიც ორი წლისაც არაა, წყალი ლაღად და ხმაურიანად ჩუხჩუხებდა. 30 წამში რეინჯლი-უილსონმა კალმახი დაიჭირა, შემდეგ კიდევ ერთი და კიდევ ერთი. ყველა მათგანი პატარა იყო, მხოლოდ 200 გრამამდე, მაგრამ შემდეგ მან რაღაც უფრო დიდიც შენიშნა, სატყუარა ჩაუშვა, კალმახიც წამოეგო და გამოიყვანა. მდინარე, რომელიც რეინჯლი-უილსონმა შექმნა, სიცოცხლით იყო სავსე.

მან კალმახის ყბიდან უკაუჭო ანკესი გამოაცურა და თევზი მდინარის ზედაპირზე ხელით დაიჭირა, რათა წყალი მის წითელ- შავ წინწლკებიან სხეულს გადავლებოდა, შემდეგ კი თევზი გაათავისუფლა, როგორც მშვენიერების სიმბოლო იმ მდინარეებისა, რომელთა გამოცოცხლების იმედიც ყველას გვაქვს.

მწერალი და ჟურნალისტი ადამ ნიკოლსონი ცხოვრობს სასექსში, ინგლისში, სადაც ერთ ფერმაში უფრო ბუნებრივი პირობების აღდგენაზე მუშაობს.

სრული ვერსია იხილეთ ჟურნალის ბეჭდურ ვერსიაში