გზის გაკვლევა

ბინდბუნდიდან თხუთმეტი წყვილი თვალი იცქირებოდა. საათზე მეტი გავიდა, სანამ რომელიმე ჩვენგანი ჰორიზონტზე დალანდავდა კვამლის კლაკნილს, რომელიც ნელ-ნელა მოახლოვდა, გაიზარდა და ფრთაშესხმულ, ღონიერ არსებად გადაიქცა: ეს რუხი, თავწითელა კანადური წეროების გუნდი გახლდათ, რომელიც ჩვენს სამალავს – ცენტრალურ ნებრასკაში, მდინარის ნაპირთან ჩადგმულ და შენიღბულ სატვირთო კონტეინერს – დასტრიალებდა. მალე გუნდს 2-5-ინდივიდიანი ჯგუფები გამოეყვნენ და მდინარე პლატზე დაეშვნენ.

„ფრინველების ერთ დიდ მასას ჰგავს, მაგრამ სინამდვილეში მთელი მიგრაციის განმავლობაში ოჯახებად არიან დაჯგუფებულნი“, – აგვიხსნა ჩვენმა გიდმა, რომელიც საკონსერვაციო ორგანიზაცია Crane Trust-ს წარმოადგენდა.

„თავისიანებს როგორ ცნობენ?“ – ვიკითხე.

„ჩვენ ყველა წერო ერთნაირი გვეჩვენება, მაგრამ ისინი ერთმანეთისთვის განსხვავებულად გამოიყურებიან“, – მიპასუხა მწვანექურთუკიანმა ქალმა. სახეზე დავაკვირდი. ფართოდ განლაგებული თვალები ჰქონდა, მოკლე ჭაღარა თმა და აპრეხილი ცხვირი. ნეტავ, ეს ქალი იყო, მთელი გზა რომ მელაპარაკებოდა და თავისი ძაღლების ფოტოებს მაჩვენებდა?

თან კიდევ ორი, მსგავსი გარეგნობის ქალი ახლდა; სამივე პარტნიორებთან – ჩემთვის არაფრით განსხვავებულ, შუახნის თეთრკანიან მამაკაცებთან – ერთად იყო. ჩამობნელებისას სამალავიდან გამოვძვერით და ბანაკისკენ მწკრივად გადავკვეთეთ ტალახიანი მინდორი. ჩვენი ნაბიჯების ხმას ბაყაყების ორკესტრი ახშობდა.

სასადილოში დაბრუნებულნი ერთხანს თვალწარმტაცი სანახაობისგან დამუნჯებულები ვისხედით. ნელ-ნელა ხმა რომ ამოვიღეთ, შევნიშნე, რომ ჯგუფის წევრების დიდი ნაწილი სახელით მომმართავდა. არცაა გასაკვირი, ჩვენ ხომ უკანასკნელი ექვსი საათი ერთად გავატარეთ. აი, მე კი გონება როგორც არ უნდა დამეძაბა, ვერცერთი მათგანის სახეს ვერ ვცნობდი, ვერც სახელს ვიხსენებდი.

ჩემი თვალით დანახული ადამიანების სახეებიც თითქმის ისეთივე იდენტურია, როგორც წეროები. ამის მიზეზი ახლახან დავადგინე – ნევროლოგიური აშლილობა მაქვს, სახელად პროზოპაგნოზია, ანუ სახეების აღქმა არ შემიძლია. ზოგ ადამიანს თავის ტვინის ტრავმის შედეგად ემართება, მაგრამ, უფრო ხშირად, გენეტიკურადაა განპირობებული და მოსახლეობის 2-2,5%-ს უვლინდება. მიუხედავად იმისა, რომ ცხოვრების თითქმის ყველა ასპექტზე – სასიყვარულო, მეგობრულ თუ საქმიან ურთიერთობებზე – ზემოქმედებს, მისი დიაგნოსტირება მეტწილად არ ხდება, რადგან ყველას გვგონია, რომ სამყაროს სხვებიც ჩვენნაირად აღიქვამენ და არც კი ვუშვებთ, რომ ადამიანების უმრავლესობა შეიძლება სახეებს მარტივად ასხვავებდეს და იმახსოვრებდეს. ბილ ჩოისერს, რომელმაც 1990-იან წლებში დაამკვიდრა ინგლისური ტერმინი „face blind“ [დალტონიკის აღმნიშვნელი colour blind-ის ანალოგიით], ერთხელ პარტნიორისთვის უკითხავს: „ტელევიზიით ასე ხშირად რატომ აჩვენებენ მსახიობების სახეს მსხვილი კადრით? ტანსაცმელი თუ არ გამოაჩინეს, ისე საიდან უნდა მივხვდეთ, ვინ – ვინაა?“

ბავშვობაში ვატყობდი, რომ მეგობრების შეძენა არ გამომდიოდა. ვინმეს დავუახლოვდებოდი, მეორე დღეს კი, როგორც უცნობს, ისე ვხვდებოდი. მოგვიანებით აღმოვაჩინე, რომ კლასელებს უცნაური აკვიატებებისა და ცვალებადი ქცევების მქონედ მივაჩნდი – და დამსახურებულადაც. მარტოობას საბავშვო სათავგადასავლო წიგნების კითხვით ვებრძოდი და ერთგულ სამეგობრო წრეზე ვოცნებობდი.

უნივერსიტეტში სტრატეგია მკვეთრად შევცვალე და უკლებლივ ყველასთან მეგობრული მიდგომა ვარჩიე. ვინც კი გამომხედავდა, ყველასთან საუბარს ვაბამდი. ჩავთვალე, ასე გაცილებით უკეთესი იყო და ამგვარი მიდგომით 20 წელი გავაგრძელე. ყველას ვიცნობდი, მაგრამ სინამდვილეში – არავის, შეყვარებულსა და ერთ მუჭა საუკეთესო მეგობრებს თუ არ ჩავთვლით, რომლებიც ვიზუალურად ან ხმით გამოირჩეოდნენ. აზრადაც არ გამივლია, რომ ასე ცხოვრებაში რამე უჩვეულო იყო.

39 წლისამ წიგნის დაწერა განვიზრახე, საკუთარი ცხოვრებიდან სასაცილო ამბების ჩანიშვნა დავიწყე და, რაკი იმ დროს Washington Post-ში ვმუშაობდი, მონახაზები ჩემს წარჩინებულ ჟურნალისტ მეგობრებს გავუზიარე. მათ კი შემდეგი კითხვები გაუჩნდათ: სულ რატომ იკარგები? რატომაა, რომ ხშირად წარმოდგენა არ გაქვს, ვის ესაუბრები? რატომ გასდევს შენს ცხოვრებას მუდმივი ორაზროვნება და გაურკვევლობა?

მსგავს სიტუაციაში სხვა ალბათ ნევროლოგთან წავიდოდა, მაგრამ რაკი ჩემი სპეციალობა სამეცნიერო ჟურნალისტიკაა, სულმა ჰარვარდის უნივერსიტეტის კვლევისკენ წამძლია, რომლის ფარგლებშიც ტვინის სკანირება გამიკეთეს და სახეების ცნობის 30-საათიანი ინტენსიური ვარჯიში ჩამიტარეს. პროცესში შედეგები გამიუმჯობესდა, თუმცა სავარჯიშოებით შეძენილი უნარები რეალურ ცხოვრებაში არ გადმომყვა. ჩემი უჩვეულო ტვინისთვის ამოუხსნელ ამოცანებს რაღაც გაუგებარი ხერხით ვუმკლავდებოდი. ნაცნობი სიტუაციაა – სწორედ ასე ვახერხებთ რაღაცას და გაგვაქვს თავი პროზოპაგნოზიის მქონე ადამიანების უმრავლესობას. ვადაპტირდებით.

კანადური წეროებიც ეგუებიან გარემოებებს; როდესაც ადამიანებმა წყალ-ჭაობები სამეურნეო მიწებით ჩაანაცვლეს, ფრინველებმა თავიანთ რაციონში სიმინდის მსგავსი მარცვლეული შეიტანეს. თუმცა, ბუდის მოსაწყობად განიერი და წყალმარჩხი არხები მათთვის კვლავაც აუცილებელია და ამიტომაცაა, რომ Crane Trust-ის თანამშრომლები მდინარეების ნაპირების ბუჩქნარისგან და ახალგაზრდა ხეებისგან დასუფთავებას თვეებს ანდომებენ. მათი შემგუებლობისა და ჩვენგან ხელშეწყობის დამსახურებით აღნიშნული სახეობის პოპულაცია უკანასკნელ წლებში სტაბილურად იზრდება.

თან ყველას ვიცნობდი, თან – არავის, შეყვარებულსა და ერთ მუჭა მეგობრებს თუ არ ჩავთვლით, რომლებიც ან ვიზუალურად, ან ხმით გამოირჩეოდნენ. აზრადაც არ გამივლია, რომ ჩემი ცხოვრება უჩვეულო იყო.

პირადად მე ბოლო დროს დიდი ხელშეწყობა არ მჭირდება, მაგრამ ხშირად მეფიქრება მარტოსულ ახალგაზრდებზე, რომლებიც სახეებს ერთმანეთისგან ვერ ასხვავებენ ან სხვა ნევროლოგიური უცნაურობა ახასიათებთ. რა შეგვიძლია გავაკეთოთ ჩვენ, საზოგადოებამ, იმისათვის, რომ სამყარო უფრო კეთილგანწყობილი გავხადოთ ადამიანების ტვინისა და გონების მეტწილად არაღიარებული მრავალფეროვნების მიმართ? მდინარის ნაპირების მოსუფთავება საიდან დავიწყოთ?

ჩვენ-ჩვენს კოტეჯებში რომ დავბრუნდით, გვიანი იყო, მაგრამ წეროების შესახებ ცნობისმოყვარეობა არ მასვენებდა. დაძინებამდე რამდენიმე კვლევას გადავხედე და აღმოვაჩინე, რომ წეროები ერთმანეთს, დიდი ალბათობით, არა გარეგნობით, არამედ ხმით ცნობენ. თითოეული ინდივიდი გამოირჩევა თავისთვის სახასიათო შეძახილებით, რომლებიც რამდენიმე კილომეტრის სიშორეზე ისმის. ოჯახის წევრებთან ჯგუფურ მიგრაციას წეროები თურმე არა თვალების, არამედ ყურების საშუალებით ახერხებენ.

არც უნდა გამკვირვებოდა. მართალია, ყველა წერო იდენტური მეჩვენებოდა, მაგრამ ერთ-ერთმა ინდივიდმა ჩემი ყურადღება მიიპყრო, როდესაც კისერი წაიგრძელა და ბრაზიანი, კლარნეტის მსგავსი ბგერები ამოუშვა. „ეტყობა, ოჯახის მიერ არჩეული საბუდარი ადგილი არ მოეწონა“, – შენიშნა ჩემმა მწვანექურთუკიანმა მეგობარმა. ზუსტად ვერავინ იტყვის, მაგრამ ეჭვი მაქვს, მართლაც ასე იყო. გარესამყარო ჩვენგან სრულიად განსხვავებულ ცნობიერებათა კაკოფონიაა, მაგრამ ზოგჯერ, თუ ჩუმად და ყურადღებით იქნები და გაგიმართლებს კიდეც, შეიძლება გაბმულ გუგუნში ვინმეს ინდივიდუალური ხმა გამოარჩიო. იმ ღამით, ძილის მორევასთან ერთად, წეროებთან განსაკუთრებული ერთიანობა ვიგრძენი; დიდი ნუგეში მომანიჭა იმის გაცნობიერებამ, რომ მართალია ზოგჯერ მხედველობამ შეიძლება დამაღალატოს, მაგრამ ცნობისმოყვარეობა ყოველთვის მოწოდების სიმაღლეზე იქნება.

სეიდი დინგფელდერის პირველ წიგნს ეწოდება „გიცნობთ? პროზოპაგნოზიის მქონე რეპორტიორის მოგზაურობა მხედველობის, მეხსიერებისა და წარმოსახვის მეცნიერებაში“.