რა უცნაურია განამარხებულ ნაშთად ქცევა. წარმოიდგინე, რომ დინოზავრ დიპლოდოკის სრულფასოვანი ცხოვრებით ცხოვრობ და უზარმაზარი კუდის ქნევით დადიხარ შენს იურულ სამყაროში დაახლოებით 70 წელი. შემდეგ კვდები, მაგრამ ისეთ განსაკუთრებულ პირობებში, რომ შენი ძვლები იმარხება და დროთა განმავლობაში ქვად იქცევა. შენ გარშემო მთები ჩნდება და ქრება. მდინარეები მიდის და მოდის. მყინვარები თავზემოთ გრუხუნებენ. შენი ძვლები კი ყველაფერს უძლებს.

კიდევ უფრო უცნაური ისაა, რომ ასი ან მეტი მილიონი წლის შემდეგ, როდესაც იმ ადგილას ვულკანების გავარვარებული ლავა გაგრილდება და დაიწრიტება, აღმოაჩენ, რომ შენი გაქვავებული ძვლები გამწვანდა და აქა-იქ შემწვარი ხორცივით წითლადაც დაიბრაწა.

შემდეგ კი ყველაზე უცნაური რამ ხდება: 150-მილიონწლიანი არყოფნის შემდეგ ბრუნდები მიწის ზედაპირზე, სადაც აღმოგაჩენენ, მიწისგან გამოგათავისუფლებენ და რაღაც წარმოუდგენელი, ახალი სახეობა უცნაურ ახალ სამყაროში ხელახლა აგაწყობს.

ნაბიჯი 1: აღმოჩენა და გათხრა

ლოს-ანჯელესის ოლქის ბუნებისმეტყველების მუზეუმის (NHMLAC) გუნდმა პირველად 2007 წელს შენიშნა მოგვიანებით ნატალიდ (Gnatalie) წოდებული ზავროპოდი, რომლის ფეხის ერთი ძვალი სამხრეთ-აღმოსავლეთ იუტაში ეროზიამ გამოაჩინა. იმან, რაც იპოვეს, კიდევ ცხრა ზაფხული ატარა არქეოლოგიურ ძეგლზე მეცნიერები. ძვლების „აჯაფსანდალი“ – დიპლოდოკი, კამარაზავრი, ალოზავრი, სტეგოზავრი და სხვები ერთ ადგილას მოეგროვებინა მათ თანადროულ მდინარეს. წელს შემოდგომაზე მუზეუმში გამოსაფენად გამზადებული ექსპონატი სინამდვილეში სულაც არ არის ერთი დინოზავრი, არამედ ერთი და იმავე სახეობის ორი ან მეტი ინდივიდის კომბინაციას წარმოადგენს, რომელთა ძვლებიც აღნიშნულ არქეოლოგიურ ველზე იპოვეს. სახეობა, რომლის იდენტიფიცირება ჯერ არ მომხდარა, შესაძლოა ახალი იყოს მეცნიერებისთვის, თუმცა გრძელი კისრითა და კუდით თუ ოთხი ძლიერი კიდურით საკმაოდ ახლოსაა დიპლოდოკის გვართან.

მეტსახელი ნატალი (Gnatalie) უკავშირდება ქინქლებს (gnats), რომლებმაც ისე გააგიჟეს ექსპედიციის წევრები პირველ წელიწადს, რომ შემდეგი გათხრები შუა ზაფხულში დაგეგმეს – შესაძლო გაუწყლოვნება და მზის დარტყმა ამჯობინეს ამ მწერების ნაკბენებს.

ძეგლი ლოს-ანჯელესიდან მანქანით ერთი დღის სავალზე იყო, ამიტომ მუზეუმის გუნდმა იფიქრა, რომ ეს კარგი შანსი იყო ხალხისთვის ეჩვენებინათ, თუ როგორ ხდება დინოზავრის კვლევა მოხალისეებთან, დონორებსა და უროთი და ღოჯით შეიარაღებულ სტუდენტებთან ერთად.

ნიმუშების სიმრავლეც ართულებდა გათხრებს. „თავსატეხი თამაშია დინოზავრის უამრავი ძვლით“, – ამბობს NHMLAC-ის პალეონტოლოგი ალისა ბელი. „ისინი ერთმანეთშია არეული და გაქვავებული“. 2014 წელს გუნდმა აღმოაჩინა ერთმანეთთან შერწყმული და გაქვავებული მთელი კისერი, ზურგი და მენჯი. „მახსოვს, საგონებელში ჩავარდნილნი ვიდექით და ვცდილობდით გაგვერკვია, თუ როგორ მოგვეხერხებინა ამ ყველაფრის ერთმანეთისგან განცალკევება“, – ამბობს ბელი.

• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა

მინაწერის გახსნა

გააზიარეთ ფოტო

• 
• 
• 
• 
• 
• 

მინაწერის გახსნა

გათხრების პროცესი გულისხმობს განამარხებული ნაშთების შემცველი ქვის ლოდების გარშემო და მათ ქვეშ თხრილების გაყვანას ისე, რომ მათ დროებითი საყრდენები დაუტოვო. ნამარხებს ჯვალოსა და თაბაშირის გარსაცმში აქცევენ მათ დასაცავად. თავიდან ჯგუფი ახერხებდა გარსაცმების ისეთი წონით დატვირთვას, რომ ველზე მომუშავეებს ნამარხების ხელით აწევა შეეძლოთ, მაგრამ საკმაოდ მალე ტვირთი ისე დამძიმდა, რომ ზოგჯერ ტონაზე მეტს იწონიდა და ნამარხების ასაწევად უკვე მძიმე ტექნიკა გახდა საჭირო.

როდესაც გიგანტური მენჯის გამოთავისუფლების დრო დადგა, „აქეთ-იქიდან მსხვილი თოკები დაამაგრეს და ადამიანთა ჯგუფები მორიგეობით წევდნენ“, – ამბობს სტეფანი აბრამოვიჩი, მუზეუმის ილუსტრატორი გათხრებზე. გამოთავისუფლების მომენტში ქუხილივით ხმა გაისმა. „ცალსახაა, რომ მიწიდან გამოთავისუფლებული, ახალი ცხოვრებისთვის მზადმყოფი [დინოზავრი] ნატალი გველაპარაკებოდა“, – ამბობს აბრამოვიჩი.

„ცალსახაა, რომ მიწიდან გამოთავისუფლებული, ახალი ცხოვრე-ბისთვის მზადმყოფი ნატალი გველაპარაკებოდა“.
სტეფანი აბრამოვიჩი, მუზეუმის ილუსტრატორი

ნაბიჯი 2: ძვლების დამუშავება 

მიწიდან გათავისუფლებული ძვლების შემდეგი გაჩერება იყო მუზეუმის ლაბორატორია ლოს-ანჯელესში. ცემენტივით მაგარი გარსის გამო პროცესი საკმაოდ რთული იყო, როგორც ამბობს ლაბორატორიის ხელმძღვანელი დაგ გუდროუ. ზედმეტი ქვის მოსაშორებლად იყენებდნენ ელექტრულ კუთხესახეხებს, ჩაქუჩებსა და ღოჯებს, უფრო დელიკატური სამუშაოსთვის კი სტომატოლოგიურ იარაღებს. კიდევ ერთი, აუცილებელი იარაღი იყო გამოცდილი თვალი მოულოდნელის დასანახად.

თითოეულ გარსაცმში მთელი „საბადო“ შეიძლებოდა ყოფილიყო, როგორც გუდროუ ამბობს. ძვლები, კბილები და სხვა ნაწილები მოთმინებით უნდა გამოცალკევებულიყო მატრიციდან. მენჯსა და მასთან ერთად აღმოჩენილ ძვლებზე მუშაობამ თითქმის მთელი წელი გასტანა. ერთდროულად ექვსი პროფესიონალი მუშაობდა მინიატიურული პერფორატორებითა და ქვიშაჭავლური აპარატებით ფაქიზი დეტალების გამოსათავისუფლებლად. გეგონებოდა სკა ზუზუნებდაო, ამბობს გუდროუ. დამუშავების ეტაპის უკანასკნელი ფაზა ბზარებისა და ღიობების ეპოქსიდით ამოვსება იყო. ამ წებოვანი მასის ფერი მიმსგავსებული უნდა ყოფილიყო ძვლის ფერთან, თუმცა იმდენად განსხვავებული, რომ ორიგინალისა და რესტავრირებული ნაწილის გარჩევა შეგვძლებოდა.

ნაბიჯი 3: ჩონჩხის რეკონსტრუქცია 

2023 წლის ზაფხულში, კანადის ერთ პატარა ქალაქში ონტარიოს ტბის ჩრდილოეთ სანაპიროზე, ლოს-ანჯელესის მუზეუმიდან 4100 კილომეტრის მანძილზე, ხის ყუთებში აწყვია ნატალის ძვლები. ეს Research Casting International-ის (RCI) უკანა ოთახია, ფირმისა, რომელიც მუზეუმებისთვის დინოზავრების აღდგენით არის დაკავებული.

ზემო სართულზე, შეხვედრების ოთახში, მუზეუმისა და RCI-ის თანამშრომლები სადგამის დეტალებს განიხილავენ. ის დაახლოებით 22 მეტრის სიგრძის იქნება და მუზეუმის ახალი ფრთის გრანდიოზულ შესასვლელში განთავსდება. თუმცა, ამ წუთში ისე გამოდის, რომ თავისა და კისრის ორმეტრიანი ნაწილი კედელს გაანგრევს და მოსაზღვრე ოთახში ამოყოფს თავს. ისინი განთავსების ალტერნატიულ გზებს განიხილავენ, მაგრამ, ნებისმიერ გადაადგილებას არქიტექტურა ზღუდავს. წინ მისწევ და თავი შესაძლოა ასცდეს სახურავის ანკერულ სამაგრებს. უკან გასწევ და კუდი ეჩხირება საავარიო გასასვლელში.

მიუხედავად იმისა, თუ რა წარმოიდგინეს არქიტექტორებმა და დიზაინერებმა, ჩონჩხი არ აღმოჩნდა „მოდელი, რომელსაც როგორც გინდა ისე დააყენებ“, – ამბობს პალეონტოლოგი ლუის ჩიაპე, მუზეუმთან არსებული დინოზავრების ინსტიტუტის დირექტორი, რომელიც დასაწყისიდანვე ხელმძღვანელობდა გათხრებს. თუმცა, გამოწვევას არავინ შეუშინებია: რთულად გადასალახი დაბრკოლებების არსებობა ჩვეულებრივი ამბავია პალეონტოლოგიაში. შემდეგ ვიღაცამ გამოაცხადა, რომ პროექტირების კომპიუტერული პროგრამები არასწორ მონაცემებს იძლეოდა: დინოზავრის თავი სულაც არ გახვრეტდა კედელს.

ყველაფრის მიუხედავად, საკმაოდ ბევრი რეალური პრობლემაც იყო გადასაჭრელი. მაგალითად, მთავარი პრობლემა 150 მილიონი წლის განმავლობაში დამსხვრეული და დეფორმირებული ხერხემლის დიდი ნაწილი იყო. თუ ის არსებული სახით დამონტაჟდებოდა, ხერხემალი ისე გაიღუნებოდა, რომ მთელი სტენდი დაიბრიცებოდა. საბოლოოდ ჩიაპემ არჩია, რომ RCI-ის დაესკანერებინა დაზიანებული მალები და მათ მიხედვით 3D ბეჭდვით შეექმნა სწორი ასლები, რომლებსაც რეკონსტრუქციისას გამოიყენებდა, ორიგინალ ძვლებს კი ქვემოთ გამოფენდნენ, რათა კიდევ ერთხელ გაესვათ ხაზი, თუ რამდენად რთულია გზა გათხრებიდან საგამოფენო დარბაზამდე.

• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა
• 
  გალერეის გახსნა

მინაწერის გახსნა

გააზიარეთ ფოტო

• 
• 
• 
• 
• 

მინაწერის გახსნა

ნაბიჯი 4: სადგამი გამოფენისთვის 

ათასობით გადაწყვეტილებისა და მრავალი თვის შემდეგ, RCI-ის გუნდმა ნაწილების განლაგება და საყრდენებად ფოლადის კონსტრუქციების აგება დაიწყო. სქელკედლებიანი ფოლადის კონსტრუქცია მენჯისა და უკანა კიდურებისთვის პირველი აღიმართა. შემდეგ ჰორიზონტალური არმატურის ჯერი დადგა, რომელიც ხერხემლის ბუნებრივ მრუდს იმეორებდა. რეკონსტრუქციას თვეების გულმოდგინე შრომა დასჭირდა და არცერთი მისი ნაწილი არ იყო გათვლილი პერმანენტულ ფიქსაციაზე. დახვეწილი მექანიზმი არმატურის ნაწილების აქეთ-იქით გასრიალების საშუალებას იძლეოდა. ფოლადის საჭერები თითოეულ ძვალს აკავშირებდა უფრო დიდ სტრუქტურასთან ბევრად უფრო მყარად, ვიდრე ნამდვილ ცხოველში – თუმცა ისე, რომ ნებისმიერი ძვლის ან, სულაც, ყველას ერთად მოხსნა ყოფილიყო შესაძლებელი შეკეთებისა თუ კვლევის მიზნით. ამისთვის, ექვსწახნაგა ქანჩის გასაღების სულ რამდენიმე ბრუნი იქნებოდა საჭირო, გეგონება, ეს ყველაფერი ასაწყობად გამზადებული სახლის ავეჯი ყოფილიყოს.

როდესაც ყველაფერი დასრულდა, ძვლები და ფოლადი დაშალეს, სატრანსპორტო ყუთებში განათავსეს და უკან, კონტინენტის მეორე ბოლოში, ლოს-ანჯელესში გაგზავნეს. იქ, სპეციალურად მომზადებულ კვარცხლბეკზე ნაწილები ბევრად უფრო სწრაფად აეწყო. მათი პირველი იდენტიფიცირებიდან ორი ათწლეულის შემდეგ, ერთმანეთში არეული დინოზავრები აღიმართნენ საგამოფენო სივრცეში, რომელშიც მას შემდეგ ბატონობენ. ნატალის ახალი სიცოცხლე, ჩვენი ახალგამოჩეკილი სახეობის შესაშინებლად და განსანათლებლად, როგორც იქნა, იწყება.

გადაშენებიდან გამოფენამდე

RCI-ის ტექნიკოსი კევინ კრედვიგი თავის ქალას ამაგრებს თითქმის დასრულებულ ჩონჩხზე, რომელიც 22 მეტრი სიგრძისაა და დაახლოებით 5 ტონას იწონის. სიცოცხლეში დინოზავრი (ილუსტრაცია ქვემოთ), სავარაუდოდ, ორჯერ მეტს იწონიდა. შემოდგომიდან ეს მრავალმილიონდოლარიანი რეკონსტრუქცია ლოს-ანჯელესის ოლქის ბუნებისმეტყველების მუზეუმის ახალი ფრთის მთავარ სანახაობად იქცევა.