მტკიცედ ნაგები ციხე-ქალაქი

ძველ ევროპულ რუკებს თუ დააკვირდებით, საქართველოს ქალაქებსა და ციხეებს შორის აუცილებლად ნახავთ ახალციხეს. მნიშვნელობა არ აქვს, ეს რუკები ეხება იმპერიებს, კონტინენტებს თუ ზოგადად საქართველოს.

ძველ ევროპულ რუკებზე ხშირად იმასაც შეამჩნევთ, რომ ახალციხესთან  მიმართებით გამოყენებული შრიფტი და სხვა სიმბოლოები განსხვავდება მის ირგვლივ არსებული სხვა აღნიშვნებისგან, რაც ქალაქის განსაკუთრებული სტატუსის დადასტურებაა.

ახალციხის შესახებ საგულისხმო ცნობების ამოკითხვა შეიძლება ძველი მოგზაურების ჩანაწერებშიც. მეტი სიცხადისთვის აქ თურქ მოგზაურ ევლია ჩელების მოვიხმობ, რომელიც 1647 წელს სტუმრობდა ახალციხეს. ჩელების გადმოცემით, ახალციხე ციცაბო გორაკზე მდგარი მტკიცედ ნაგები ციხე-ქალაქი იყო, რომელსაც ორი შესასვლელი ჰქონდა. შიდა ციხეში 1100-მდე უვენახო, უბაღო, მიწით გადახურული ბანიანი სახლი იდგა, ციხის გარეუბანი კი ორ ფუნდუკს, ბაზარსა და 300 დუქანს ითვლიდა.

ახალციხის შესახებ მოგვითხრობს ფრანგი მოგზაური ჟან შარდენიც, რომელიც 1672 წელს სტუმრობდა ქალაქს. შარდენის თანახმად, ახალციხე მთებში აშენებული ციხესიმაგრე იყო. ციხე ქვაბურში მდებარეობდა, რომლის მახლობელ ბორცვებზე დიდი დაბა იყო გაშენებული ოთხასიოდე ხის სახლით.

„ქალაქი არს მოზღუდვილი ციხიდამ ქვითკირის სამის ზღუდით“.
– ვახუშტი ბატონიშვილი

ჩელებისა და შარდენის გვერდით არც ვახუშტი ბატონიშვილი უნდა დაგვავიწყდეს, რომელიც XVIII საუკუნის ახალციხის შესახებ შემდეგს წერდა: „ხოლო ქალაქი არს მოზღუდვილი ციხიდამ ქვითკირის სამის ზღუდით. მასა შინა მოსახლენი არიან წარჩინებულნი და ჩენილნი მოჰმადიანნი და ვაჭარნიცა. გარნა სახლობენ სომეხნი, ურიანი და მცირედნი მესხნიცა“.

ძველ ევროპულ რუკებსა და მოგზაურების ჩანაწერებთან ერთად, XIX საუკუნის ევროპულ წყაროებში ახალციხის თემატიკაზე მომზადებული ჩანახატებიც ჩნდება, ყველაზე ხშირად ილუსტრირებულ ევროპულ პრესაში. ამ მხრივ სხვებზე ადრე ახალციხის პეიზაჟი ფრანგული  L’Illustration: Journal Universel-ის 1849 წლის 25 აგვისტოს ნომერში დაიბეჭდა, თუმცა, ჩანახატი უფრო ძველია და იგი 1831-1834 წლებში შვეიცარიელი მოგზაურისა და სიძველეთა მკვლევრის, ფრედერიკ დიუბუა დე მონპერეს მოგზაურობის დროს არის შესრულებული, რომელმაც ქალაქის ამ ხედის თავდაპირველი ვერსია 1843 წელს გამოცემულ ატლასში შეიტანა. ჩანახატის ცენტრში რაბათის ციხეა გამოსახული. გალავნის შიგნით იოლად ამოიცნობა დიდი მეჩეთი და მინარეთი. ციხის უკან, მარჯვენა მხარეს არსებულ ბორცვზე, სავარაუდოდ, ძველი ნასახლარები და სასაფლაოები მოჩანს, ციხის გალავნის გარეთ, მარცხენა მხარეს კი ახალციხის დასახლებული უბანია. ჩანახატის ამ ნაწილში მახვილი თვალი ალბათ ადამიანების სილუეტებსაც შეამჩნევს.  ჩანახატის წინა პლანზე ცოცხალი ატმოსფეროა გადმოცემული, სადაც ბანიანი სახლებიდან კვამლი ამოდის, ხოლო სახურავებზე მოფუსფუსე ახალციხელები და ქალაქის სტუმრები მუსაიფობენ.