ფლორინ ჰორია ბაროსი რუმინეთის კარპატებში მდებარე სოფელ სეტიკში, თავის სახლთან მოღუშული სახით იცდის. ფერმერი შუაღამისას მისი ღორების ფარდულებიდან გამოსულმა ალიაქოთმა გააღვიძა. „დათვი ქუჩიდან მოვიდა, ღობეზე გადმოძვრა, ფარდულს კარი მოამტვრია და თავს დაესხა ღორებს. ჩემი ძაღლების დახმარებით გავაგდე“, – ამბობს იგი. რამდენიმე საათის შემდეგ მურა დათვი მობრუნდა და ამჯერად სხვა ფარდულს მიადგა. ეზოში უკვე ორი მკვდარი ღორია. მესამე გადარჩა, თუმცა თავგზააბნეული დაბარბაცებს ბაკის ირგვლივ, ზურგი კი დათვის კბილებითა და კლანჭებით აქვს დაფლეთილი. მეოთხე ღორი არსად ჩანს.

ბაროსი, რომელიც ვეტერინარია, ფიქრობს, ბოლო მოუღოს დაშავებული ღორის ტანჯვას, მაგრამ საბოლოოდ წყვეტს, ჯერ ადგილობრივ კომისიას დაელოდოს. „მინდა, ნახონ, რა ჩაიდინა იმ დათვმა“, – ამბობს იგი.

თავდასხმიდან მეორე დღეა და ბოგდან სულიკეს ვახლავარ თან, რომლის ურყევი თავდაჯერებულობა მაფიქრებინებს, რომ ის გამოცდილია რთულ მოლაპარაკებებში. იგი „კარპატების საკონსერვაციო ფონდის“ სასწრაფო რეაგირების გუნდს ხელმძღვანელობს; ეს ორგანიზაცია 2009 წლიდან ადგილობრივთა მხარდაჭერის მოსაპოვებლად იბრძვის, რათა რეგიონის გაქრობის ზღვარზე მისული ტყეები და გადაშენების პირას მყოფი გარეული ცხოველები დაიცვას. „კარპატების კონსერვაცია“, რომელსაც საერთაშორისო ფილანთროპები და ევროკავშირის ერთ-ერთი უდიდესი გარემოსდაცვითი გრანტი აფინანსებს, მიზნად ისახავს ახალი ეროვნული პარკის დაარსებას, რომელიც კარპატების ფეგერაშის მასივის 200 000 ჰექტარს დაფარავს. კონსერვაციონისტები მას ევროპის იელოუსტოუნს უწოდებენ: ევროპაში იმდენად ცოტა ხელუხლებელი ტერიტორია დარჩა, რომ ამ პროექტით კონტინენტს შესაძლებლობა მიეცემა, უზარმაზარი მასშტაბის ეროვნული პარკი ჰქონდეს.

ფეგერაშის მასივის ტყით დაფარული ხეობები და 2500 მეტრი სიმაღლის მწვერვალები ცენტრალური ევროპის ერთ-ერთ უდიდეს დაუსახლებელ ტერიტორიას წარმოადგენს და საოცრად მრავალფეროვან ჰაბიტატებს მოიცავს: მათ შორისაა წიწვოვანი ტყე წყალ-ჭაობებით, ალპური ქედები და მდელოები და მთის ტირიფის, ცირცელისა და მტირალა არყის ტყეები, ხოლო შედარებით დაბლა გვხვდება ნაძვი, თეთრი სოჭი, თელა, მთის ნეკერჩხალი და წიფელი. აქ მცენარეების 1500-ზე მეტი სახეობა ხარობს – მათ შორის ბევრი ენდემურია – და იშვიათი ფრინველები ბინადრობენ, მაგ. მთის არწივები, წითელფრთიანი კლდეცოციები, და გრძელკუდა ტყის ბუები, გარდა ამისა, გარეული ღორები, მგლები, ფოცხვრები და, რაღა თქმა უნდა, მურა დათვები.

სულიკე პროექტის საზღვრებში მოქცეულ ტერიტორიაზე მიმოფანტულ ქალაქებსა და სოფლებში გარეულ ცხოველებთან დაკავშირებული კონფლიქტების მოგვარებაზეა პასუხისმგებელი. მას ძილისთვისაც ცოტა დრო რჩება. „უკანასკნელ ოთხ დღეში ამ დათვმა 11 ღორი მოკლა, – ამბობს იგი, – მაგრამ ამაზე უარესი ისაა, რომ ადამიანების და ძაღლების სულ არ ეშინია. თანაც, გონიერია. ერთსა და იმავე ადგილას ორჯერ არასოდეს მოდის“.

სულიკეს აზრით, რომელიც რეგიონის მკვიდრი და „კარპატების კონსერვაციის“ 149 თანამშრომლიდან ერთ-ერთია, ამ საოცნებო ეროვნული პარკის დაარსებას საფრთხე ემუქრება. 2023 წლის ზაფხულში, ორი თვის განმავლობაში, ადამიანისა და დათვის დაპირისპირების ათობით შემთხვევა დაფიქსირდა. სერიული ავაზაკი, რომელსაც „იმობილიარუსს“ (ან „უძრავი ქონების დათვს“) უწოდებდნენ, რადგან ის სახლებში სახლებში შეუმჩნევლად შედიოდა და მაცივრებიდან საჭმელს იპარავდა, ცოტა ხნის წინ დააძინეს. „ჩვენ იმის მიხედვით განგვსჯიან, თუ როგორ მოვაგვარებთ ამ პრობლემას“, – ამბობს სულიკე.

ფეგერაშის რეგიონში დათვებთან დაკავშირებული ინციდენტების რაოდენობამ უკანასკნელ წლებში იკლო და 2023 წლისთვის 95-მდე შემცირდა, თუმცა სულიკემ კარგად იცის, რომ 95 შემთხვევა მაინც მეტისმეტად ბევრია. ივლისში დათვმა ერთი მოგზაური ფატალურად დაგლიჯა, რის შედეგადაც ქვეყანამ ამ ცხოველზე ნადირობის წლიური კვოტა 220-დან 481-მდე გაზარდა. „ეს თავდასხმები ყველა დათვის დემონიზების საშიშროებას ქმნის, – ამბობს სულიკე, – მაგრამ, როგორც სახეობა, ისინი ეკოსისტემაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ. გვჭირდებიან“. მურა დათვები თესლების სამაგალითო გამავრცელებლები არიან. ისინი დღეში საკუთარი სხეულის წონის მესამედის შესაბამის კენკრას ჭამენ და დაახლოებით კილომეტრის მოშორებით ინელებენ, სადაც თესლი საკვები ნივთიერებებით მდიდარი ნაკელის გროვაში ღივდება. ისინი ლეშის დასასაკუთრებლად მელებს, მაჩვებსა და გარეულ ღორებს ეჯიბრებიან, რის შედეგად ამ მომცრო მტაცებლების მსხვერპლს მომრავლების საშუალება ეძლევა.

ადამიანსა და ცხოველს შორის კონფლიქტების შემსუბუქების აუცილებლობა სულ უფრო მეტად გაჩნდება მთელ ევროპაში, სადაც, 2030 წლისთვის, სოფლის მეურნეობის სექტორის შემცირებასთან და ურბანული ტერიტორიების განვითარებასთან ერთად, 20 მილიონამდე ჰექტარი – უმეტესად იზოლირებული და განაპირა მიწები – უკვე მიტოვებული იქნება. ერთ დროს გადაშენების პირას მისული მგლები, დათვები და ფოცხვრები, რომლებსაც დღეს კანონი მკაცრად იცავს, კვლავ მრავლდებიან ევროკავშირის მასშტაბით, სადაც დღეს უკვე 20 300 მგელია – 2,5-ჯერ უფრო მეტი, ვიდრე ბევრად დიდი ფართობის კონტინენტურ აშშ-ში. მხოლოდ გერმანიაშია თითქმის 185 ხროვა.

ბუნებისთვის ამ ისტორიული შესაძლებლობის პარალელურად, ივნისში მიიღეს უმნიშვნელოვანესი კანონი, რომელიც ათწლეულის ბოლომდე ევროკავშირის ხმელეთისა და ზღვის ეკოსისტემების სულ მცირე 20%-ის აღდგენას ითვალისწინებს. არაკომერციული ორგანიზაციები, როგორებიცაა „Rewilding Europe“ („ევროპის ველური ბუნების აღდგენა“), რომლის შტაბ-ბინაც ნიდერლანდებშია და ბრიტანული „საფრთხეში მყოფი ხმელეთისა და ზღვის ლანდშაფტების პროგრამა“ ამ ზონებში საუკუნეების განმავლობაში გაუჩინარებულ სხვა ცხოველების რეინტროდუქციასაც გეგმავენ; მათ შორის არიან ცხენირმები, აზიური შინაური კამეჩები, დომბები, თახვები და სხვა დიდი ბალახისმჭამელები. ველური ბუნების დაბრუნებასთან ერთად, ჩნდება პოტენციალი იმისა, რომ ტურიზმმა სოფლების ეკონომიკა გამოაცოცხლოს. მხოლოდ ერთმა ქარიზმატულმა სახეობამაც კი შეიძლება უამრავი ადამიანი მოიზიდოს. შოტლანდიაში, მალის კუნძული წელიწადში 6 მილიონ დოლარამდე შემოსავალს იღებს ვიზიტორებისგან, რომლებიც იქ თეთრკუდა ფსოვების სანახავად ჩადიან. ბუნების ამ მასშტაბით აღდგენას შეუძლია ასევე დატბორვისა და ნიადაგის ეროზიის შეკავება, მიწისქვეშა წყლების დონის აღდგენა, მეურნეობაში დამამტვერიანებელი მწერების გავრცელება და, რაც მთავარია, კლიმატის ცვლილებასთან საბრძოლველად ნახშირბადის შთანთქმა. მოხალისეობრივ ნახშირბადის კვოტების ბაზარზე 2022 წელს 2 მილიარდ დოლარზე მეტი დაიხარჯა, და იგი ველური ბუნების აღდგენის პროცესში წამყვან მამოძრავებელ ძალად გვევლინება, ხოლო ამ გზით მიღებული შემოსავლები, სავარაუდოდ, უახლოეს წლებში ეკოტურიზმისას გადააჭარბებს. 

2000 წელს ჩემმა ქმარმა, ჩარლი ბერელმა და მე ამ თეორიების მართებულობა ჩვენსავე მიწაზე წამოწყებული ველური ბუნების აღდგენის პროექტით შევამოწმეთ – კერძოდ, ინგლისში, დასავლეთ სასექსში, ნეპის მამულის 1400 ჰექტარ არარენტაბელურ სასოფლო-სამეურნეო მიწის ნაკვეთზე. ეკლიან ბუჩქნარს ჩვენი მინდვრების კოლონიზების ნება მივეცით და შემდეგ შემოვიყვანეთ კეთილშობილი ირემი და ირემლაღი, ასევე, ძველი ინგლისური ჯიშის გრძელრქიანი საქონელი, რათა მას თავისი წინაპარი, გადაშენებული ტური (პირველყოფილი ძროხა) ჩაენაცვლებინა; გარდა ამისა, ექსმურის პონიმ – ტარპანის (გარეული ცხენის), ტამუერთის ღორმა კი – გარეული ღორის ადგილი დაიკავა. ჩვენ აღარ ჩავრეულვართ და ვაკვირდებოდით, როგორ იზრდებოდა ბიომრავალფეროვნება. სულ რაღაც 20 წელიწადში ჩვენი გამოფიტული მიწა ბრიტანეთის ერთ-ერთი ყველაზე იშვიათი სახეობების თავშესაფრად იქცა, მათ შორის სამხრეთული ბულბულების, გვრიტებისა და იისფერი პეპლებისა, რაც ყოველწლიურად ათასობით ტურისტს იზიდავს. ჩვენს ამბავს ვყვები წიგნში „Wilding“, რომლის მიხედვით დოკუმენტური ფილმიც გადაიღეს, ხოლო ჩარლი, რომელმაც არაკომერციულ ორგანიზაცია „Rewilding Britain“-ის დაფუძნებაში შეიტანა წვლილი, „Rewilding Europe“-ის საბჭოსაც შეუერთდა.

2018 წელს დიდი ბრიტანეთის მთავრობამ ნეპი ბუნების აღდგენის მოდელად წარადგინა და ახლა სხვა მიწის მესაკუთრეებიც იღებენ ჩვენგან მაგალითს. მათ ხშირად ეკონომიკური ასპექტი ხიბლავთ: ჩვენი მამული ჯანსაღ შემოსავალს იღებს ეკოტურიზმით, მაღაზიით, რესტორნითა და ბუნებაში თავისუფლად გაშვებული ჩვენი ცხოველების ხორცით; დასაქმებულია 80 ადამიანი, როდესაც მხოლოდ 23 თანამშრომელი გვყავდა, სანამ უბრალოდ ფერმა გვქონდა. გარდა ამისა, ნეპი უკვე ნახშირბადის ეფექტური შთამნთქმელია; უახლესი კვლევები აჩვენებს, რომ მხოლოდ ჩვენი „გაველურებული“ ნიადაგებიც კი ისე სწრაფად შთანთქავს ნახშირბადს, როგორც ამას 25 წლის ფართოფოთლოვანი კორომი შთანთქავდა.

ნეპის დამთვალიერებლებს შორის არიან ისინიც, ვინც ევროპაში უფრო ფართო მასშტაბის ველური ბუნების აღდგენის პროექტებზე მუშაობს – მათ შორის, კრისტოფ პრომბერგერი და ბარბარა პრომბერგერ-ფოიერპასი, რომლებიც ამ პროცესში რამდენიმე წლის წინ ჩაერთნენ.

გერმანული წარმოშობის კრისტოფმა და მისმა ავსტრიელმა მეუღლე ბარბარამ ერთმანეთი მაშინ გაიცნეს, როდესაც 1990-იანი წლების დასაწყისში ფეგერაშის მასივზე მგლების შესასწავლად ჩავიდნენ და იმდენად შეუყვარდათ ეს რეგიონი, რომ აქ დარჩენა გადაწყვიტეს. ათი წლის თავზე ისინი ტყეების ინდუსტრიული მასშტაბით განადგურების მომსწრენი გახდნენ. რუმინეთის მთავრობას ახალი დაწყებული ჰქონდა კომუნისტური სახელმწიფოს მიერ მიტაცებული მიწების დაბრუნება მათი კერძო, ხშირად ადგილზე არმყოფი მესაკუთრეებისთვის. ხე-ტყის გაჩეხა უეცრად დიდ – და ხშირად უკანონო – ბიზნესად იქცა. „გულდასაწყვეტი იყო ამის ყურება, – ამბობს კრისტოფი, – ბევრი ცდილობდა, რომ რაც შეეძლოთ, ხელში ჩაეგდოთ. ბუნებრივი ნაკრძალებიც კი არ იყო დაცული“.

2007 წელს, მას შემდეგ, რაც პრომბერგერებმა შვეიცარიელ მილიარდერსა და ფილანთროპ ჰანსიორგ ვისს ვერტმფრენით ფეგერაშის მთები დაათვალიერებინეს, მან ტერიტორიის ტყის გაჩეხისგან დასაცავად 400 ჰექტარი მიწის შეძენა გადაწყვიტა (ვისის მოფიქრებულია „ევროპის იელოუსტოუნის“ მეტსახელიც). სხვებიც, ვისაც ევროპის ერთ-ერთი უკანასკნელი ხელუხლებელი ტყეების გადარჩენა სურდა, გაერთიანდნენ და „კარპატების კონსერვაციაც“ ასე შეიქმნა. „მივხვდით, რომ რაღაც მართლა ამბიციურის გაკეთება შეგვეძლო“, – ამბობს კრისტოფი. ამერიკელ ბიზნესმენ და კონსერვაციონისტ დაგ ტომპკინსთან ლაპარაკის შემდეგ, რომელსაც თავის ცოლ კრისთან ერთად 800 000 ჰექტარზე მეტი ველური ბუნების ტერიტორიები აქვს შესყიდული ჩილესა და არგენტინაში ეროვნული პარკების შესაქმნელად, პრომბერგერები დარწმუნდნენ, რომ მათ უფრო დიდი მიზნის დასახვაც შეეძლოთ: დაეარსებინათ ისეთი ეროვნული პარკი, რომელიც ფეგერაშის მთელ რეგიონს მოიცავდა. ტერიტორიის 75%-მდე ველური ბუნების აღდგენისთვის გამოიყოფოდა; ბუფერული ზონა, რომელიც დარჩენილ მეოთხედს დაიკავებდა, ტურიზმისა და გარემოზე მსუბუქად მოქმედი ბიზნესკომპანიების ფუნქციონირებისთვის დარჩებოდა ღია, როგორიცაა საკვებისა და ხე-ტყის მდგრადი მოპოვება ადგილობრივი გამოყენებისთვის. 

პრომბერგერები ნეპს პირველად 2015 წელს ესტუმრნენ, მას შემდეგ, რაც ერთმანეთი „კარპატების კონსერვაციის“ საბჭოს წევრებმა გაგვაცნეს. მარტის ერთ-ერთ უმშვენიერეს დილას ისინი ნეპის ახალაღმოცენებული ბუჩქნარისა და წყალ-ჭაობების გარშემო საფარიზე წავიყვანეთ. ისინი, ფაქტობრივად, მხოლოდ დიდი მტაცებლების მონიტორინგსა და ხელუხლებელი ტყის დაცვაზე იყვნენ ორიენტირებულნი, მაგრამ ნეპის ველურ ბუნებაში მონავარდე ცხოველების დანახვამ მათ ახალი შთაგონება მისცა. მათ დიდ ბალახისმჭამელთა პოპულაციების – ფეგერაშის დაკარგული საკვანძო სახეობების, მაგ., თახვებისა და დომბების – აღდგენაზე დაიწყეს ფიქრი (2020 წლისთვის ამაზე მუშაობა უკვე დაწყებული იყო ჯერ დომბების, 2022 წელს კი – თახვების რეინტროდუქციით). საბოლოოდ, მათ ჩარლის საბჭოს თავმჯდომარეობა შესთავაზეს. 

ევროპაში ველური ბუნების აღდგენის ქსელი ელექტროპლატასავით დაიმუხტა ენერგიით. დღეს, ჩვენი პირველი შეხვედრიდან წლების შემდეგ, კვლავ რუმინეთში ვარ, ბარბარა და კრისტოფი კი ჩემი მეგზურები არიან და ველური ბუნების მასიური მასშტაბით აღდგენის პოტენციალისა და გამოწვევების შესახებ მამცნობენ.

„ეს ღარიბი რეგიონია და ახალგაზრდები აქაურობას ტოვებენ“, – ამბობს კრისტოფი. ეროვნული პარკის დაარსებას ამ გადინების შეჩერება შეუძლია. „ამგვარად, ეკონომიკური ფოკუსიც ჩამოშორდებოდა ხე-ტყის მოპოვებას, რომლის დროსაც მოგების დიდი ნაწილი მსხვილი, ხშირად უცხოური ხე-ტყის კომპანიების ხელში აღმოჩნდება, – დასძენს იგი, – და [გადაინაცვლებდა] ტურიზმში, სადაც მოგება იქვე დარჩებოდა“. „კარპატების კონსერვაციამ“ მიუნხენში დაფუძნებულ საკონსულტაციო ფირმა „Roland Berger“-ს სამი სავარაუდო სცენარის ეკონომიკური ზეგავლენის შესადარებლად კვლევის ჩატარება დაუკვეთა: საქმიანობის ჩვეულ რეჟიმში გაგრძელების, არსებული დაცული ტერიტორიების ეფექტური კონტროლისა და ახალი ეროვნული პარკის შექმნის შემთხვევაში, რომელიც მთელ ფეგერაშის მასივს მოიცავს. ამ უკანასკნელმა ერთმნიშვნელოვნად საუკეთესო შედეგი მოგვცა, რომლის მიხედვით 2030 წლისთვის რეგიონის შემოსავალი, სავარაუდოდ, 100 მილიონი ევროთი გაიზრდება. 

„თავად რუმინეთს სჭირდება ეს ეროვნული პარკი“, – ამბობს კრისტოფი. „ბუქარესტს სასმელი წყალი ფეგერაშის მთებიდან მიეწოდება. გაუტყეურება ანადგურებს წვიმის წყლის წყალსაკრებ აუზს და წყალმომარაგების სისტემებს“. ევროკავშირის სხვა ქვეყნების მსგავსად, რუმინეთს ბიომრავალფეროვნების აღდგენისა და ნახშირბადის სეკვესტრირების პასუხისმგებლობა აკისრია. „მაგრამ, რაც მთავარია, – ამბობს კრისტოფი, – რუმინეთი უზარმაზარ ეროვნულ სიამაყეს იგრძნობს, რომელიც მსოფლიოში ერთ-ერთი საუკეთესო პარკის დაარსებას მოჰყვება“.

„კარპატების კონსერვაციას“ უკვე 27 500 ჰექტარი მიწა აქვს და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში კიდევ 7000 ჰექტარი კერძო საკუთრებაში მყოფი მიწის შემოერთებას გეგმავს. თუმცა, სანამ ეს ორგანიზაცია მიმდებარე სოფლებს თავიანთი ტყეების პარკისთვის გადაცემის მნიშვნელობას არ დაუმტკიცებს, ხე-ტყის გაჩეხა, ფაქტობრივად, ყოველ შორეულ ხეობაში გაგრძელდება. 2019 წელსა და 2024 წლის ივლისის შუალედში შეგროვებული მონაცემების მიხედვით, ფეგერაშის მასივში მოიჭრა, სულ მცირე, 130 წლის 247 000 ხე. ევროკავშირი უკანონო ხე-ტყის ჩეხის პრევენციაში რუმინეთის მთავრობის წარუმატებლობას უსვამს ხაზს და ეროვნული პარკის შექმნის საკითხზე კვლავ ორჭოფობს. „კარპატების კონსერვაციისთვის“ ყველაფერი ადგილობრივ მხარდაჭერაზეა დამოკიდებული, რაც, იმედოვნებენ, რომ მთავრობის გადმობირებაშიც დაეხმარებათ.

ერთ-ერთი ადამიანი, ვისი გულის მოგებაცაა საჭირო, რუკერის მერი იონ პირნუტეა – კომუნის, რომელიც შემოთავაზებული პარკის ცენტრში მდებარეობს. როგორც ხე-ტყით მოვაჭრე, ის განრისხებულია „კარპატების კონსერვაციის“ ჩარევების და მათ მიერ ხე-ტყის გაჩეხის უფლებების შეძენის გამო. „ეროვნული პარკის ქონა ერთ დღეს შესანიშნავი რამ იქნება, მაგრამ ეკონომიკური სარგებელი ნელა მოვა“, – გვეუბნება პირნუტე, როდესაც კრისტოფი და მე ვსხედვართ მის ახალ, თუმცა ნაკლებად დატვირთულ 34-ნომრიან სასტუმროში. „ცარიელი სახლი უფრო მეტი გვაქვს, ვიდრე დასახლებული. სამუშაო ადგილები და ინვესტიცია ახლავე გვჭირდება, – ამბობს იგი, – ჩვენს მუცლებს დღეს შიათ“.

პირნუტე ამ რეგიონის ერთ-ერთი უდიდესი მეწარმეა. კომუნისტური ეპოქის დროს იგი ქვანახშირს მოიპოვებდა, ახლა კი საყასბოს, სურსათის რამდენიმე მაღაზიას, გზების მშენებლობის ბიზნესსა და ხე-ტყის სახერხ ქარხანას ფლობს. „ხე-ტყე და მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი – აი, რით ვირჩენთ თავს ამ რეგიონში“, – ამბობს იგი. „ბუნებრივი რესურსები იმისთვისაა, რომ გამოვიყენოთ … მხოლოდ ლამაზი ხედები ვერ გარჩენს“.

მიწათსარგებლობის შესახებ მსგავსი მწვავე დებატები მთელ ევროპაში იმართება. პასტორალიზმის დაცემასთან ერთად, მსხვილფეხა საქონლისა და ცხვრის გაწბილებული ფერმერები ტრადიციების შენარჩუნების მნიშვნელობაზე ლაპარაკობენ. ბევრი მათგანი მხოლოდ სასოფლო-სამეურნეო სუბსიდიების წყალობით ირჩენს თავს. ზოგი ველური ბუნების აღდგენას იდენტობისთვის შექმნილ საფრთხედ მიიჩნევს და მგლებისა და დათვების ხელახალი გამოჩენაც კულტურაზე თავდასხმის განცდის ნათელი გამოხატულებაა.

თუმცა, ევროპაში ველური ბუნების აღდგენამ დიდი ყურადღება მიიქცია 1990-იან წლებში მას შემდეგ, რაც ტრადიციული კონსერვაციის მეთოდებით ვერაფრით მოხერხდა ბიომრავალფეროვნების კატასტროფული დანაკარგების შეჩერება. ძლიერ ინდუსტრიალიზებული და ისტორიულად ფრაგმენტირებული ევროპა, რომელიც ზომით ჩრდილოეთ ამერიკაზე ორჯერ პატარაა, ველური ბუნების აღსადგენად ადამიანის მეტ ჩართულობას საჭიროებს, რადგან აქ ვრცელი აუთვისებელი ტერიტორიები ჩვეულებრივ არ გვხვდება. ევროპაში შორეულ მთებსა და ეროვნულ პარკებშიც კი არიან ადამიანები და ველური ბუნების აღდგენის პროცესი მათ გარეშე ვერ წარიმართება.

როგორც კონტინენტის ერთ-ერთი ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქვეყანა, ნიდერლანდები ველური ბუნების აღდგენაში მოწინავეა; ამ სახელმწიფომ ბუნებისთვის სივრცეები პატარა, მოულოდნელ ადგილებში გამოყო და წყლის რეჟიმის რეგულირებისა და წყალ-ჭაობების ჰაბიტატისთვის ჭალები აღადგინა. გავლენიანმა ნიდერლანდელმა ეკოლოგმა ფრანს ვერამ ხელი შეუწყო იმ კონცეფციის ჩამოყალიბებას, რომ თავისუფლად მონავარდე ცხოველების როლი გადამწყვეტია ჰაბიტატების შესაქმნელად. იგი ამტკიცებს, რომ პრეისტორიული ევროპის ეკოსისტემებს აცოცხლებდნენ დიდი ბალახისმჭამელი ცხოველები, როგორებიც არიან პირველყოფილი ძროხები, დომბები, აზიური შინაური კამეჩები, გარეული ღორები და ცხენირმები. მაგრამ, თანდათან, რაც ადამიანები ამ ტერიტორიებზე დასახლდნენ და მიწათმოქმედება განავითარეს, გარეული ცხოველები ყველაზე იზოლირებულ ზონებში გაიდევნენ ან ნადირობის შედეგად გადაშენდნენ. მათი დაბრუნებით მიწის აღდგენის დაჩქარება შეგვიძლია; სხვა შემთხვევაში, სრულფასოვნად ფუნქციონირებადი ეკოსისტემის ხელახლა ჩამოყალიბებას ათასობით წელიწადი დასჭირდებოდა. იქ, სადაც თავდაპირველი სახეობები აღარ გვხვდება, მათი მოშინაურებული შთამომავლები ან ახალი შემცვლელები მათ წარმომადგენლებად შეგვიძლია შემოვიყვანოთ.

2005 წელს, ნიდერლანდურ კაზინო-ქალაქ ზანდვორტის მახლობლად მდებარე ნაკრძალ კრანსვლაკში, რომელიც 300 ჰექტარზეა გადაჭიმული, ბოცვრები უეცრად დაიხოცნენ და ხეებსა და ბუჩქებს დიუნის ამ მგრძნობიარე ეკოსისტემის კოლონიზების საშუალება მიეცა. ეს ტერიტორია წყალმომარაგების კომპანიის საკუთრებაში იყო და ის არა მარტო ჰაბიტატის დაკარგვის საფრთხეზე ღელავდა, არამედ იმაზეც, თუ როგორ ზემოქმედებას მოახდენენ ხეები მიწისქვეშა წყლის მარაგებზე. კონფერენციაზე ყურმოკრული იდეის საფუძველზე, კომპანიის ეკოლოგმა გადაწყვიტა დომბების – „მოსიარულე ბენზოხერხების“ – შემოყვანა ლანდშაფტის ინჟინრებად. შედეგად, იმაზე მდიდარი ეკოსისტემა მივიღეთ, ვიდრე მათი წინამორბედი მობალახე ბოცვრების პირობებში იყო. 

პორტუგალიის კოას ხეობაში შეიყვანეს „ტაუროსი“, ნიდერლანდებში მსხვილფეხა საქონლის უძველესი ჯიშებისგან სელექციის შედეგად გამოყვანილი, გენეტიკურად დომბებთან მიახლოებული ცხოველი. მიზანი იყო ხანძრის გაჩენისკენ მიდრეკილ მანანით დაფარულ კლდოვან ვერან მიწებსა და მუხის ტყეებში ნიადაგის აღდგენა, არიდული მცენარეულობის რაოდენობის შემცირება და ადგილობრივი მცენარეების აღმოცენებისთვის ხელის შეწყობა. ბუნების აღდგენის ასეულობით პროექტიდან ეს მხოლოდ ორ მაგალითს წარმოადგენს, რომლებიც გვაჩვენებს, როგორ გასაოცარ შედეგებს იძლევა ბუნებრივი პროცესების შეუფერხებელი მიმდინარეობა ბიომრავალფეროვნებისთვის.

ფეგერაშის რეგიონში მერებს დიდი გავლენა აქვთ. მიუხედავად იმისა, რომ ჩრდილოეთის განაპირა სოფლების ნაწილი პარკის დაარსების მოწინააღმდეგეა, სხვები პარკს უკვე ხელსაყრელ პერსპექტივად აღიქვამენ. ნუკშოარას მერის ოფისის კედელზე ჩამოკიდებული თემის ფარზე გამოსახულია ვაშლი, როგორც ადგილობრივი ხეხილის ბაღების სიმბოლო, არჩვი და ედელვაისი – ჩვენ ირგვლივ გაშლილი შთამბეჭდავი პეიზაჟის სინოფსისი. ნუკშოარას მხოლოდ 1294 მცხოვრები ჰყავს. მერი იონ კოჟოკარუ მიზნად ისახავს, 2030 წლისთვის 2000 მცხოვრები ჰყავდეს და 2000 სტუმრის მისაღები ადგილი ჰქონდეს. „ხალხს უნდა აქ ცხოვრება, – ამბობს იგი, – და ეს უბრალოდ დასასვენებელი სახლები არაა. ისინი აქ მკვიდრდებიან, თესავენ ბოსტნეულს, სახლებიდან მუშაობენ, საოჯახო სასტუმროებს ხსნიან. იმიტომ უყვართ აქაურობა, რატომაც მე: ბუნების გამო“.

ადგილობრივთა ჯგუფი ტურისტებისთვის დათვების მოსაზიდად ორცხობილებს ბუნებაში აწყობს. ახლა ცხოველებმა შესაძლოა „ჯანქ ფუდსაც“ გაუგეს გემო.

თავდაპირველად კოჟოკარუ ეროვნული პარკის შექმნის მიმართ სკეპტიკურად იყო განწყობილი, თუმცა 2019 წელს, ცოლის გარდაცვალების შემდეგ, აზრი შეიცვალა. იგი ფიზიკური და მენტალური ჯანმრთელობის პრობლემებს ებრძოდა. განსაცდელთან გასამკლავებლად ექიმმა მას დღეში 10 000 ნაბიჯის გავლა ურჩია. როდესაც ადგილობრივ ბილიკებს მიუყვებოდა, ხე-ტყის გაჩეხის მასშტაბის ხილვისას თვალზე ცრემლი მოადგა. „ნუკშოარას ყველაზე მეტი ხელუხლებელი ტყე აქვს ფეგერაშში, მაგრამ მასობრივი ჩეხისგან ყველაზე მეტადაცაა დაზარალებული“, – ამბობს კოჟოკარუ. მასზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა „კარპატების კონსერვაციის“ მიერ რეგიონში წარმოებულმა აღდგენითმა სამუშაოებმა. კერძოდ, მას შემდეგ, რაც 2000 ჰექტარ მასობრივად გაჩეხილ ტერიტორიაზე ადგილობრივ სანერგეებში გაზრდილი 4 მილიონი მკვიდრი ხე დაირგო, იგი დათანხმდა პრომბერგერების მოწვევას და გერმანიაში ესტუმრა ბავარიის ტყის ეროვნულ პარკს, რათა ენახა, როგორ გაამართლებდა მსგავსი რამ ფეგერაშში. „ჩემი თვალით ვნახე ყველა ეს სამუშაო ადგილი, საოჯახო სასტუმროები, ვიზიტორთა ცენტრები, გასაყიდად გამოტანილი ადგილობრივი პროდუქცია, პარკის ინფრასტრუქტურა, ცხოვრების მაღალი სტანდარტი – ისეთსავე იზოლირებულ ტერიტორიაზე, როგორიც ჩვენია, – ამბობს იგი, – ვიფიქრე, რომ აი, ეგ არის: ჩვენ შეგვიძლია ბუნების დაცვით ფულის გამომუშავება“.

ერთი თვით ადრე, მერმა ახალი პროექტი წამოიწყო, რათა ტყეში სხვებიც მოეზიდა. „სეირნობისას ამ არაჩვეულებრივ ხეებს შორის მივაბიჯებდი, ზოგიერთი მათგანი რამდენიმე ასეული წლის იყო და ყოველი მათგანი უნიკალური“, – განმარტავს იგი. „მათ იმედი და გამძლეობა, სიცოცხლის აზრი მომანიჭეს“.

ხეების ქსელით იქმნება ახალი ტურისტული ბილიკი, რომელსაც „უკვდავი ამბების ტყეს“ უწოდებენ. როდესაც კრისტოფი და მე სოფლის ზემოთ მდებარე საძოვრებს და მათზე დარჩენილ ცხვრის ფარებს ავუვლით, წვიმის შედეგად ატალახებულ ბილიკებზე მგლის, ირმის, გარეული ღორისა და დათვის ნაკვალევები გვხვდება. სულ მალე დიდებული წიფლის ხეების გარემოცვაში აღმოვჩნდები. ხის ტანზე მიმაგრებულ QR კოდს ვასკანერებ და ვისმენ აუდიოჩანაწერს რამდენიმე ასეული ადამიანიდან ერთ-ერთისა, რომელმაც ხე „იშვილა“. ხე 41 ყვება რეზვან ნედუს ამბავს, რომელიც რუმინეთის პარაალპინისტთა გუნდის ბრმა კაპიტანი და მონბლანისა და მატერჰორნის დამპყრობელი იყო. სხვა ხე მოიგონებს ნუკშოარის პარტიზანებს, რომლებიც ამ მთებში იმალებოდნენ და კომუნისტებს 1958 წლამდე უწევდნენ წინააღმდეგობას.

ქალაქის მერი გეგმავს, განვითარება მცირე მასშტაბით და მაღალი ხარისხით გაგრძელდეს, რათა რეგიონს ხიბლი არ დაეკარგოს (ბუტიკის ტიპის სასტუმროები, მუზეუმი, მეგზურიანი ლაშქრობები და ფრინველებზე დაკვირვება); ამასთან ერთად, იგი აპირებს ადგილობრივი ყველის, თაფლის და ხეხილის ბაღებიდან მიღებული მურაბის ბაზრის გაფართოებას. იგი ნახშირბადის კვოტების ბაზარსაც ადევნებს თვალს, მაგრამ მას პრომბერგერების ამბიციისგან ერთი რამ განასხვავებს. ვინაიდან ახალგაზრდობაში ნადირობა იტაცებდა, იგი ამ სპორტს პროცესის ნაწილად ხედავს (დიდი რაოდენობის არჩვებს, სოღოებსა და გარეულ ღორებს მონადირე ვიზიტორთა მოზიდვის სტიმულად აღიქვამს) და დათვებთან დაკავშირებული პრობლემის გადაჭრის გზად მიიჩნევს.

ჩემი მობილური გამოსცემს სიგნალს, რომელიც ბარბარა პრომბერგერის პიკაპის წინა სავარძელში მჯდომს უხეშად შემაქანებს. ჯანჯღარით მივუყვებით სოფლის გზებს „კარპატების კონსერვაციის“ სათემო პროექტების მოსანახულებლად: მიკროლუდსახარში, ტყის სკოლა, რეინჯერთა საველე სადგური, თახვების შემსწავლელი საგანმანათლებლო ცენტრი. „დათვი შენიშნეს“, – ამბობს ბარბარა. საგანგებო გაფრთხილების სისტემა „ხელს ნამდვილად არ გვიწყობს. მისი გაშვებული სიგნალის მიხედვით ყველა დათვი საშიშროებას წარმოადგენს“.

2019 წლიდან იგი თავის გუნდთან ერთად კონფლიქტების ადგილას დათვების მიერ დატოვებული ბალნისგან დნმ-ის ნიმუშებს იღებს. 247 იდენტიფიცირებული დათვიდან „მხოლოდ 10 იწვევს პრობლემებს. ისინი შეიძლება ფუტკრის სკებმა, ნაგავმა და საქონლის სასაკლაოებიდან მორჩენილმა ხორცმა მიიზიდოს. ადგილობრივი ნადირობის კლუბი გარეთ ორცხობილებს ტოვებს, რათა ისინი ტურისტებისთვის განკუთვნილ დათვების სანახავ ადგილებში მოიზიდონ – ასე რომ, ისინი შეიძლება „ჯანქ ფუდსაც“ უგებენ გემოს“, – ამბობს ბარბარა. „რაც არ უნდა იყოს მიზეზი, პრობლემურ დათვებზე უნდა გავამახვილოთ ყურადღება. უბრალოდ მთლიანი პოპულაციის შემცირება ვერ დაგვეხმარება. ადამიანებზეა დამოკიდებული – უნდა მოვერიდოთ მათ მოზიდვას იქ, სადაც ვცხოვრობთ“.

დაცვისა და კომპენსაციის უზრუნველყოფა, ბარბარას თქმით, სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი იქნება, რათა ადგილობრივმა თემებმა დათვებთან თანაარსებობის გზა გამონახონ. „კარპატების კონსერვაცია“ ჯერჯერობით 60 ფერმერზე მეტს დაეხმარა ელექტროღობეების დამონტაჟებაში და 28 მესაქონლე ფერმერს აჩუქა მეცხვარე ძაღლები – ძველი ჯიში, რომელსაც დიდი ზომის ხორცისმჭამელთა მოგერიება შეუძლია – ისეთ ადგილებში, სადაც ძაღლების გამოყენების პრაქტიკა თანდათან იკარგება. ტრადიციული მობალახე პირუტყვის რაოდენობის კლებასთან ერთად, სოფლების ირგვლივ საძოვრები ბუჩქებით იფარება და იქმნება ჰაბიტატი, რომელიც დათვებს ხეების საფარქვეშ ფარულად გადაადგილების საშუალებას აძლევს. „დათვებს შეუძლიათ სოფლებში შეუმჩნევლად შეღწევა, ზოგჯერ პირდაპირ სახლების უკანა კარებთან“, – ამბობს ბარბარა. იგი ახლა არაკომერციულ ორგანიზაციასთან ერთად მუშაობს მტაცებლის შემაკავებელი სისტემის შექმნაზე, რომელიც ფოტოხაფანგებს გამოიყენებს საფრთხობელასა და ხმისა და სინათლის სიგნალების გასააქტიურებლად, რაც დათვებს უკან გააბრუნებს, სანამ ისინი სოფლებამდე მიაღწევენ. 

საბოლოოდ, ფლორინ ჰორია ბაროსისთვის მიყენებული ზარალის ანაზღაურებას თვეები დასჭირდა და საბაზრო ფასის მხოლოდ ორი მესამედი დაუფარეს. დარჩენილი თანხა „კარპატების კონსერვაციამ“ აანაზღაურა. ფერმერებისთვის უფრო სასურველი ალტერნატივა პირუტყვის უშუალოდ ჩანაცვლებაა. პრომბერგერებმა ბაროსს ძროხა თავიანთი ნახირიდან გადასცეს 2022 წელს დათვის მიერ მოკლული პირუტყვის ჩასანაცვლებლად. ჯერჯერობით, ისინი ღორებს არ სთავაზობენ, მაგრამ, ამის ნაცვლად, მორიგი თავდასხმის პრევენციისთვის ბაროსს ელექტროღობეები დაუმონტაჟეს. ბაროსის დაშავებული ღორი სასწაულებრივად გადარჩა და მას შემდეგ გოჭებიც გააჩინა. 

დიდი ბალახისმჭამელი ცხოველების დაბრუნებით შეგვიძლია დავაჩქაროთ მიწისა და სრულფასოვანი ეკოსისტემის აღდგენა, რასაც სხვა შემთხვევაში ათასობით წელიწადი დასჭირდებოდა.

ამ განსაცდელშიც კი ბაროსმა თავისი მტრის მიმართ ერთი-ორი კეთილი სიტყვა გაიმეტა. „დათვები მიყვარს, – მითხრა მან, – ტყე მხოლოდ ჩემი არ არის. მათაც აქვთ ამ ტყეში ცხოვრების უფლება. უბრალოდ იქ უნდა დარჩნენ“.

ჯორჯ-დანიელ ბედილეანუ, „კარპატების კონსერვაციის“ რეინჯერი, ფეხაკრეფით მიაბიჯებს ხელუხლებელ ნაძვის ტყეში და ხელში დიდი ანტენა უჭირავს, ზურგჩანთაში კი ბატარეა და რადიომიმღები უდევს. ყოველ ჯერზე, როდესაც ბედილეანუ ანტენას მიმართავს ხეებისკენ, რათა სიგნალები დაიჭიროს, რადიომიმღები აჩქარებული გულისცემასავით ფეთქავს. ზღვის დონიდან ნუკშოარაზე ბევრად მაღლა ვიმყოფებით. ჩვენ რადიოსაყელურების არეალში ვართ. სულ მალე იმ ცხოველს დავინახავ, რომელზეც ვოცნებობთ, რომ ერთ დღეს ნეპში შემოვიყვანთ. ბედილეანუს მივყვები მოცვის ბუჩქებითა და ხავსებით დარბილებულ მიწაზე, შემდეგ ლიქენებით დაფარულ მოჭრილ ხეებსა და მოჩუხჩუხე ნაკადულს ჩავუვლით, რომლის ნაპირებიც გვიმრითაა სავსე. მუშკის მსუბუქი სურნელი და ბუზების სიმრავლე გვამცნობს, რომ ახლოს ვართ.

ბედილეანუ ჩერდება და წინ, 40 მეტრის მოშორებით, ხეებს შორის მოჩვენებებივით მონავარდე სილუეტებისკენ მიგვითითებს. ჩვენ თვალწინ 12 დომბისგან შემდგარი ჯოგი ჩაირბენს, ბეწვიან თავებსა და ნახევარმთვარისებრ რქებს თავიანთი მასიური მხრების ქვეშ არხევენ, დახრილი გავიდან კი გრძელ კუდებს იქნევენ. მათი სილუეტები პრეისტორიული ევროპული კლდის მხატვრობის ჟანგისფერ ფიგურებს მოგაგონებენ. კარპატები ევროპული დომბის ერთ-ერთ უკანასკნელ თავშესაფრად იქცა მას შემდეგ, რაც ისინი კონტინენტის დანარჩენი ნაწილიდან ნადირობის შედეგად გაქრნენ. რუმინეთიდან ისინი დაახლოებით 200 წლის წინ გაუჩინარდნენ. ეს გადაშენების პირას მისული ცხოველები ზოოპარკებსა და კერძო პარკებში მათი გამრავლების პროგრამების მეშვეობით დაგვიბრუნდნენ. 7000-მდე ევროპული დომბა ახლა მთელ კონტინენტზე, ველური ბუნების აღდგენის პროექტების ტერიტორიებზე ბინადრობს.

ჩემ წინაა ჯოგი, რომელიც ნუკშოარაში 2022 წელს შეიყვანეს და ის ერთ-ერთია ფეგერაშის მასივში რეინტროდუცირებული რვა ჯოგიდან, რომელთა მონიტორინგიც 2020 წელს ბარბარასთვის მინიჭებული National Geographic-ის მკვლევრის გრანტის დახმარებით გახდა შესაძლებელი. ეს დიდი ცხოველები, რომელთაგან ყველაზე დიდი 1000 კილოგრამს იწონის, ისეთი უხეში ბალახებით იკვებებიან, რომელთა მონელებაც სხვა ევროპულ ბალახისმჭამელებს არ შეუძლიათ. ზამთარში ისინი ხეების ქერქს ღრღნიან, ზოგჯერ ხეებს კლავენ კიდეც – რის შედეგადაც ტყის საფარი ალაგ-ალაგ თხელდება და სინათლე აღწევს ტყეში, სადაც მოყვავილე მცენარეები და ბუჩქები ხარობს. მთის ამ ფერდობზე ისინი სხვა როლსაც ასრულებენ – ჩლიქებით თელავენ და რქებით განზე ისვრიან ბალახით დაფარულ მიწის ფენას; ამგვარად ქმნიან ორმოებს, რომლებშიც კოტრიალობენ ბეწვისა და ძველი პარაზიტების მოსაშორებლად – და თავის მხრივ, ყალიბდება მიკროჰაბიტატები სოკოების, ლიქენების, მინდვრის ყვავილების, ხავსების, ხვლიკებისა და მწერებისთვის. ისინი კლიმატსაც დაეხმარებიან. არც ისე შორს, კარპატების სამხრეთ კიდეში, დომბების 2014 წელს შემოყვანილმა ჯოგმა, იელის უნივერსიტეტის გარემოს დაცვის სკოლის თანახმად, ბალახნარის დაახლოებით 50 კვადრატულ მეტრ ფართობზე თითქმის 10-ჯერ უფრო მეტი ნახშირბადის შთანთქმის სტიმულირება მოახდინა, ვიდრე მათ შემოყვანამდე ფიქსირდებოდა.

დათვებისგან განსხვავებით, დომბების დაბრუნებას რუმინეთში ხშირად მიესალმებიან. მათი ხსოვნა ჩაბეჭდილია ადგილების სახელებსა და ფოლკლორში. ლერეშტში, 50-იოდე კილომეტრის მოშორებით, შუაგულ სოფელში დომბების თემატიკაზე დაფუძნებული ვიზიტორთა ცენტრი მოეწყობა. მერმა ადგილობრივ ფეხბურთის გუნდსაც კი „დომბა“ დაარქვა.

ჩემი ბინოკლით ვუყურებ, დომბა თავის სამ ნაშიერს ნელა, მიზანმიმართულად რომ მიერეკება მაღლა, ალპურ მდელოებზე ბალახის მოსაძოვად. უეცრად ვხვდები, რომ შესაძლებელია როგორც წარსულს, ისე მომავალსაც ერთდროულად ვადევნებდე თვალს.

სრული ვერსია იხილეთ ჟურნალის ბეჭდურ ვერსიაში