ღამურები ყველას არ უყვარს, მაგრამ ვისაც უყვარდება – ძლიერი სიყვარულით.

ახალგაზრდობაში მეცნიერი შერონ შვარცი თავდაპირველად გიბონებს შეისწავლიდა, მაგრამ შემდეგ ღამურების ფრთების თხელი ძვლოვანი სტრუქტურებით და ძუძუმწოვართა ფრენისთვის საჭირო ევოლუციური კომპრომისებით დაინტერესდა. ამიტომ მან პრიმატების კვლევა შეწყვიტა და დიდი ზომის ღამურების – მფრინავი მელების შესასწავლად ავსტრალიაში გაემგზავრა. 

ერთხელ, საღამო ხანს, გარეუბნის გოლფის მოედანზე, ღამურებით დახუნძლული ხეები ნახა. მზე ჩადიოდა. ჯერ ერთი, შემდეგ რამდენიმე, ბოლოს კი ასობით არსება აფრინდა და „ცა ღამურების მდინარემ“ დაფარა. მომდევნო ღამეს შვარცმა (ამჟამად ის ბრაუნის უნივერსიტეტის ბიოლოგიისა და ინჟინერიის პროფესორია) და მისმა კოლეგამ ღამურები ბადეებით დაიჭირეს. მაშინ პირველად აიყვანა ღამურა ხელში. ეს იყო მფრინავი მელა ორ მეტრამდე ფრთების შლილით. „გული სწრაფად მიცემდა. თითქოს არასოდეს მენახა ასეთი მშვენიერება“.

თუმცა უფრო ხშირი რეაქცია ალბათ უნებური ჟრუანტელია. დასავლურ კულტურაში ღამურები ოდითგანვე სიბნელესთან და ბოროტებასთან ასოცირდებოდნენ. მეტისმეტად ძნელია მათთვის ადგილის პოვნა ხალხურ ტაქსონომიაში – ფრინველები არ არიან და დაფრინავენ, ვერც მღრღნელებს ვუწოდებთ, მაგრამ პატარები და ბეწვით შემოსილნი არიან. 

ბევრი მათ საშინელ არსებებად აღიქვამს. ზოგიერთს აწუხებს, რომ დაავადებების გადამტანები არიან, მათ შორის ისეთებისაც, რომლებიც COVID-19-ის პანდემიის გამომწვევ ვირუსს ჰგავს. სიმართლე რომ ვთქვათ, ცოფით დაავადებული ძაღლები უფრო ბევრ ადამიანს კლავენ, ვიდრე ღამურები, გრიპის ვირუსი ადამიანს იხვებისა და ღორებისგან გადაეცემა, მაგრამ არცერთი ცხოველი ასეთ შიშს არ იწვევს. 

თავისი საქმიანობის გარკვეულ ეტაპზე მსოფლიოს მრავალი მეცნიერი გადაერთო სხვა ძუძუმწოვრებიდან ღამურების შესწავლაზე და დიდი ენთუზიაზმით შეუდგა მათი საიდუმლოებების ამოხსნას, როგორიცაა ღამურების წარმოუდგენლად აკრობატული ფრენა, გამორჩეული დღეგრძელობა ან, თუნდაც, შესაშური რეზისტენტობა ავთვისებიან სიმსივნეთა უმეტესობის მიმართ. მრავალი მეცნიერი იმედოვნებს, რომ ამ ცხოველის შესახებ ცოდნას, მის საიდუმლოთა ამოხსნის შემთხვევაში, ადამიანის სასარგებლოდ გამოიყენებს. სხვებს მათი საოცარი მრავალფეროვნება და ევოლუციური ისტორია ხიბლავს.  

ღამურა ევოლუციის უდიდესი წარმატების ერთ-ერთი მაგალითია. ღამურების წინაპრები მცირე ზომის ძუძუმწოვრები იყვნენ, ოთხით გადაადგილდებოდნენ და, ალბათ, მწერებით იკვებებოდნენ, როგორც არაერთი ღამურა დღესაც. როგორ ისწავლეს ღამურების წინაპრებმა ფრენა, ამოუხსნელ ამოცანად რჩება. ჩვენთვის ცნობილ უძველეს განამარხებულ ღამურას უაიომინგის გრინ-რივერის გეოლოგიური ფორმაციიდან, რომელიც 50 მილიონ წელზე მეტი ხნით თარიღდება, უკვე აქვს ტრანსფორმირებული წინამხარი და თითები. ისინი კარკასს ქმნიან ღამურას ფრთის თხელი კუნთოვანი აპკისთვის. ასე რომ, მეცნიერულად ამ ცხოველთა რიგს ხელფრთიანებს ვუწოდებთ (ლათ. Chiroptera – „ხელ-ფრთა“). 

როგორც კი ღამურებმა ფრენა დაიწყეს, ფრთოსანი არსებებისთვის ხელმისაწვდომი ყველა ეკოლოგიური ნიშა დაიკავეს და მთელ დედამიწაზე გავრცელდნენ. ძუძუმწოვართა სახეობების ერთი მეხუთედი ღამურაა. მხოლოდ მღრღნელების რიგი აერთიანებს უფრო მეტ სახეობას. ღამურები ყველაფერს მიირთმევენ: მწერებს, ხილს, ნექტარს, სისხლს და თევზს. მათი ზომა ფართო დიაპაზონში მერყეობს. ყველაზე პატარა, კიტის ღორისდინგა ორ გრამზე ნაკლებს იწონის, უდიდესი მფრინავი მელას, ფაფრიანი აცეროდონის წონა კი 1,3 კილოგრამამდეა. ამ ხილიჭამია ღამურას ფრთების შლილი 1,8 მეტრია. ზოგიერთი სახეობა ერთეულად მცხოვრებია, უმეტესობა კი სოციალური არსებაა. ისინი ბინადრობენ უზარმაზარ კოლონიებად და მცირე ჯგუფებადაც, იბუდებენ ხეებზე, მღვიმეებში, სხვენებსა და სახლის დარაბებს უკან. თითქმის ყველა ეკოსისტემის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენს. იკვებებიან კოღოებით და სასოფლო-სამეურნეო მავნებლებით. ასევე მტვერავენ ისეთ მცენარეებს, როგორებიცაა ბანანი, მანგო, ავოკადო და დურიო – არომატულობით განთქმული და ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი აზიური ხილი, რომ აღარაფერი ვთქვათ სონორის უდაბნოს ძვირფას აგავაზე – მოკლედ, თუ არ იქნება ღამურა, არ გვექნება ტეკილა.

ვერცერთი სხვა არსება ვერ დაფრინავს ისე, როგორც ღამურა. სწორედ ამან მიიპყრო შვარცის ყურადღება ავსტრალიის გოლფის მოედანზე 30 წელზე მეტი ხნის წინ. მაშინ ის პრიმატების მოძრაობის მექანიკას შეისწავლიდა. აკვირდებოდა, თუ როგორ ვითარდებოდა მათი ჩონჩხი, ერთი მხრივ, ძალის საჭიროების და, მეორე მხრივ, მძიმე ძვლების ნაკლოვანებათა დასაბალანსებლად. „აშკარა იყო, რომ წონა მფრინავი ცხოველებისთვის სხვა არსებებისგან განსხვავებულ პრობლემას ქმნიდა“, – აღნიშნავს იგი.

ღამურების ფრთები მსუბუქ, მრავალსახსრიან ძვლებზე გადაჭიმული კანია, ამიტომ ისინი ფრინველებისა და მწერების ნაკლებად მოქნილი ფრთებისგან განსხვავებულად ურთიერთქმედებს ჰაერთან. ფრინველის ფრთას სამი სახსარი აქვს, რომლებიც დაახლოებით შეესაბამება ადამიანის მხარს, იდაყვსა და მაჯას. „ღამურას ფრთა თითქმის იმდენივე სახსარს შეიცავს, რამდენსაც ადამიანის ხელი და კიდევ, ეს გიჟური კუნთები აქვთ ჩაშენებული კანში“, – ამბობს შვარცი. ღამურას ფრთები უთვალავი პატარა ბუსუსითაა დაფარული, რომლებიც ჰაერის ნაკადის ცვლილებას აღიქვამს. ფრთები გამუდმებით ეხება ჰაერს, იცვლის ფორმას, ქმნის ამწევ ძალას, და ინდივიდუალურად, სახასიათოდ რეაგირებს ნიავისა თუ ძლიერი ქარის ყოველ ნაკადზე: შვარცმა და მისმა გუნდმა ჩაატარა ექსპერიმენტები, რათა ჩვეული ხასიათის ფრენისთვის დაბრკოლება შეექმნათ. მათ ღამურებს მუცლის ღრუში მარილის ხსნარის ინიექცია გაუკეთეს, რათა შეექმნათ ერთი დიდი ულუფა საჭმლის წონის იმიტაცია და აღმოაჩინეს, რომ ყოველი ინდივიდი განსხვავებულად რეაგირებდა. დიმიტრი სკანდალისი, რომელიც ამ არაორდინარულ ინდივიდუალურ ვარიაციებს შეისწავლის ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტში, ღამურას ფრთების მოძრაობის სირთულეს ადამიანის სახის გამომეტყველებას ადარებს. ყველა ღიმილი ღიმილია, მაგრამ არცერთი ღიმილი არ არის ერთმანეთის ასლი.

შეუძლია თუ არა მანქანას ამ რთული, ინტუიციური მოძრაობის გამეორება? ღამურების ფრენა „ჰაერში ცეკვაა“, – ამბობს ჩრდილო-აღმოსავლეთის უნივერსიტეტის ინჟინერიის ასისტენტ-პროფესორი ალირეზა რამეზანი. „მსგავსი დრონის შექმნა ჩემთვის ძალიან სასიხარულო იყო“. შვარცის ექსპერიმენტებით შთაგონებულმა რამეზანიმ რობოტული ღამურების შექმნა გადაწყვიტა. მოქნილი ხელებისა და ელასტიკური კანის წყალობით, ღამურას ფრთებს ჰაერის ნაკადის სწრაფ და მრავალმხრივ ცვლილებებთან გამკლავება შეუძლია, განსაკუთრებით – ჩაკეტილ სივრცეებში.

„საინჟინრო დიზაინის თვალსაზრისით ბევრი გამოწვევაა. როგორ შეიძლება ყველა ამ კომპონენტის მოთავსება ისეთ სისტემაში, რომელიც 100 გრამს იწონის?“ რამეზანის თქმით, „ღამურას ფრენის შესაცნობად და გადმოსაღებად არსებითია გავითვალისწინოთ, რომ ღამურები ყოველწამიერ გადაწყვეტილებას შეგნებულად არ ასრულებენ. მათი ფრენის გაშიფვრის გასაღებიც სწორედ ესაა. ჰაერის წნევაზე საპასუხოდ, ღამურების ფრთების რბილი ქსოვილი დეფორმირდება და ახლებურ ფორმას იღებს, რისთვისაც ტვინიდან წამოსული ბრძანება საჭირო არ არის. ამას ინჟინრები პასიურ დინამიკას უწოდებენ. როდესაც ღამურა ფრთების ძირითად სახსრებს ამოძრავებს, ფრთის აპკი ამ მოძრაობას მცირე სახსრებს გადასცემს, ხოლო ელასტიკური ფრთები შემხვედრ ჰაერის ნაკადზე რეაგირებს“. რამეზანის თქმით, „ღამურებში მედუზის და ფრინველის ლოკომოციის მახასიათებლებია შერწყმული“.

მართალია, რამეზანის ყურადღება უპირველესად ღამურების ფრენის სილამაზემ და სირთულემ მიიპყრო, მაგრამ პროექტის წინსვლაში მთავარი წვლილი სწორედ „ღამურას დრონის“ პოტენციური გამოსადეგობის იდეას მიუძღვის. შვარცის აღმოჩენებზე დაყრდნობით, მან და მისმა გუნდმა რბილტანიანი რობოტი შექმნეს. მას ისეთ გარემოში შეუძლია ნავიგაცია, სადაც კვადროკოპტერები ვერ მანევრირებენ. მისი თქმით, მხოლოდ აშშ-ში მილიონ კილომეტრზე მეტი სიგრძის კანალიზაციის მილია, რომელთა შემოწმება და მონიტორინგი ადამიანებისთვის რთული ან საშიშია. არის კიდევ მღვიმეები, სადაც სამთო, პალეონტოლოგიური ან არქეოლოგიური კვლევებია ჩასატარებელი.

ემა ტილინგმა, მისი მრავალი კოლეგის მსგავსად, ღამურების შესწავლა „სრულიად შემთხვევით“ დაიწყო. ტილინგი Bat1K პროექტის თანადამფუძნებელია, რომლის მიზანია ღამურების ყველა, დაახლოებით 1400 სახეობის გენომის გაშიფვრა. ის Paratus Sciences-ის ერთ-ერთი მთავარი კონსულტანტიცაა – სტარტაპის, რომელიც ღამურას ბიოლოგიას შეისწავლის ადამიანის დაავადებებთან საბრძოლველად. „გვჯერა, რომ ღამურა უფრო უსაფრთხო და ჯანმრთელი სამყაროს გასაღებია“, – აღნიშნულია Paratus Sciences-ის ვებგვერდზე.

მელებთან და ირმებთან მუშაობის შემდეგ, ტილინგი მალე მოიხიბლა ღამურების უცნაური ბიოლოგიით. როგორც წესი, მცირე ზომის ძუძუმწოვრები დღეგრძელობით არ გამოირჩევიან, თუმცა თაგვის ზომის ღამურები ათწლეულები ცხოვრობენ. მათი ზომის კვალობაზე ღამურები „წარმოუდგენლად დიდხანს ცოცხლობენ“, – თქვა მან. ისინი იშვიათად ავადდებიან კიბოთი. „შეუძლიათ იყვნენ ვირუსების მატარებელნი, მაგრამ არ დაავადდნენ“. ტილინგს, რომელიც ახლა დუბლინის საუნივერსიტეტო კოლეჯის პროფესორია, სურდა გაეგო, რატომ ხდება ასე. 

პასუხი, რაშიც წლების განმავლობაში უფრო რწმუნდებოდა, ერთი შეხედვით ძნელი გასაგებია: ღამურები დაფრინავენ. ტილინგმა ივარაუდა, რომ ფრენამ ღამურების იმუნური სისტემა უჩვეულოდ განავითარა, რამაც, თავის მხრივ, მათი დღეგრძელობა და კიბოს მიმართ რეზისტენტობაც კი განაპირობა.

ღამურებს ბევრი საწვავი ესაჭიროებათ ფრენის დროს მწერების დასაჭერად და ქარში მანევრირებისთვის. ერთ-ერთი კვლევით დადგინდა, რომ მფრინავი ღამურების მეტაბოლიზმის სიჩქარე სამ-ხუთჯერ აღემატება იმავე ზომის ხმელეთის ძუძუმწოვრებისას. უჯრედის „ძრავებმა“, რომლებსაც მიტოქონდრიებს უწოდებენ, ზეგანაკვეთურად უნდა იმუშაონ ფრენისთვის საჭირო ენერგიის გამომუშავებისთვის. ამ დროს, გვერდითი ეფექტის სახით, იქვე წარმოიქმნება თავისუფალი რადიკალები, რომლებიც დნმ-ს აზიანებს. ტილინგი ამბობს, რომ ამ ფაქტის გამო ღამურებში „დნმ-ის დაზიანების დონე მაღალი უნდა იყოს“. მაგრამ ჩატარებული ექსპერიმენტებით მან და მისმა კოლეგებმა აღმოაჩინეს, რომ დაბერების კვალდაკვალ ღამურებში დნმ-ის რეპარაციის უნარი იზრდებოდა.

აკრობატული საჰაერო თავდასხმა

წამის გაელვებაში დაფიქსირებულ ფოტოებზე ღამურას სწრაფი წახემსება ჩანს.

ფოტო: მარკ თისენი

როდესაც ჩვენთვის ცნობილი პირველი ღამურები გამოჩნდნენ ეოცენის ეპოქაში, მათ ალბათ უკვე ჰქონდათ განვითარებული ექოლოკაცია ჰაერში მწერებზე ნადირობისთვის. თანამედროვე შთამომავლებმა, როგორიცაა ტაუნსენდის დიდყურა, ჰაერში ნადირობის უნარები უკიდურესად დახვეწეს. მათი ულტრაბგერები სხვა ღამურებთან შედარებით უფრო მშვიდია, ხოლო ფრენა – უფრო აკრობატული. 

ფოტოების ამ სერიაში ტაუნსენდის დიდყურას ერთ-ერთი ნადირობაა ასახული, რომელიც National Geographic-ის ფოტოგრაფმა მარკ თისენმა საველე კარავში გადაიღო არიზონაში.

სულ რაღაც ნახევარ წამში ღამურა პოულობს ღამის პეპელას (1), ფრთით იჭერს (2) და გადააქვს კუდის ჩანთაში (3). შემდეგ ღამურა თავს დაბლა დაწევს, რათა ღამის პეპელა პირით ამოიღოს ჩანთიდან და შუა ფრენისას მიირთვას. აარონ კორკორანმა, კოლორადოს უნივერსიტეტის (კოლორადო-სპრინგსი) და National Geographic-ის მკვლევარმა, რომელიც ღამურებსა და მათ მსხვერპლს შორის ურთიერთობას შეისწავლის, თქვა, რომ მსგავსი თანმიმდევრული ფოტოები მანამდე არასოდეს უნახავს. „ამას შეუიარაღებელი თვალით ვერ ხედავ“.

ფრენის დროს ენერგიის გამომუშავების კიდევ ერთი გვერდითი ეფექტია მიტოქონდრიების დაშლა. იმუნურმა სისტემამ დაშლილი მიტოქონდრია შესაძლოა უცხო აგენტად აღიქვას. ამრიგად, ფრენამ შეიძლება ძლიერი იმუნური პასუხი და ანთება გამოიწვიოს. ღამურებს ამის გაკონტროლება დასჭირდებოდათ. კვლევამ აჩვენა, რომ ისინი არა მხოლოდ რეაგირებენ ვირუსებზე, არამედ იმუნური პასუხის დათრგუნვაც შეუძლიათ და დამაზიანებელ გადაჭარბებულ იმუნურ რეაქციასაც ირიდებენ. ეს უნარიც, შესაძლოა, ევოლუციურად, ფრენის შედეგად განვითარდა.

ასეთი კავშირი ჯერ კიდევ შორსაა დადასტურებისგან. სკეპტიკოსებიც უხვად არიან, მათ შორისაა შვარციც. „ამ მოსაზრებას მაშინ უფრო დავიჯერებდი, თუ ვნახავდი, რომ იმუნური ფუნქციის გაძლიერება და ხანგრძლივი სიცოცხლე მძლავრი მეტაბოლიზმით გამორჩეული სხვა ცხოველებისთვისაც, მაგალითად, ფრინველების ან მომიგრირე ძუძუმწოვრებისთვისაც ჩვეულებრივი ამბავია“, – აღნიშნავდა შვარცი. ხოლო ტილინგის თქმით, მრავალი ფრინველი რეალურად იმაზე მეტხანს ცოცხლობს, ვიდრე მათი ზომებიდან გამომდინარეა მოსალოდნელი. მან აღნიშნა, რომ ერთ-ერთ კვლევაში, რომელიც მრავალ სახეობაზე ჩატარდა, დღეგრძელობის პროგნოზირებისთვის საუკეთესო ინდიკატორი ფრენის უნარი იყო, თუმცა მან აღიარა, რომ ასეთი ურთიერთკავშირის არსებობა ჯერ კიდევ შორსაა საბოლოო დადასტურებისგან და საჭიროა შემდგომი კვლევა – მაგალითად, Bat1K-ს გენომის სეკვენირების პროექტი. ღამურას მრავალი სახეობის გენომის ერთმანეთთან შედარებით მეცნიერებს შეუძლიათ გაარკვიონ, რა აქვთ მათ საერთო, დაადგინონ, რომელი გენები განაპირობებს დნმ-ის რეპარაციასა თუ იმუნურ აქტივობას და გამოთვალონ, როდის შეიძლებოდა, რომ ეს უნარები განვითარებულიყო. თუ ეს ფრენასთან ერთად მოხდა, მაშინ ეს ამ ორ ფაქტს შორის კავშირის მძლავრი ინდიკატორია.

მრავალი მკვლევარი გარკვეული მომაკვდინებელი ვირუსების მიმართ ღამურების ამტანობის მიზეზს გენეტიკაში ეძებს. ღამურებში იმუნიტეტზე პასუხისმგებელი რამდენიმე გენი იდენტიფიცირებულია. ექსპერიმენტის ფარგლებში, ზოგიერთი ასეთი გენი სხვა სახეობებში გადაიტანეს, რამაც ამ სახეობებს ანალოგიური სარგებელი მოუტანა. მაგალითად, ლაბორატორიის თაგვებმა, რომლებსაც გენური ინჟინერიით ღამურას გენი ჩაუნერგეს, ღამურას გრიპის მიმართ რეზისტენტობა გამოუვლინდათ. საქმე მხოლოდ ღამურას გრიპი არ არის. მკვლევრებს აინტერესებთ, აქვს თუ არა ყველა ღამურას იმუნოლოგიური უპირატესობა ზოგადად ვირუსებთან დამოკიდებულებაში, თუ დაავადების მიმართ მდგრადობა სახეობასა და კონკრეტულ ვირუსებთან ამ სახეობის ურთიერთობის ისტორიაზეა დამოკიდებული. ზოგიერთი სახეობა ვირუსების მასპინძელი რეზერვუარია, რაც იმას ნიშნავს, რომ ცხოველი ვირუსის მატარებელია, მაგრამ ამ ვირუსით არ ავადდება. სავარაუდოდ, მასპინძელი რეზერვუარის რეაქცია განსხვავებული იქნება მონათესავე სახეობის რეაქციისგან, რომლისთვისაც, ჩვეულებრივ, ეს ვირუსი უცხოა.

კლასიკური მაგალითია ებოლა. ის დამღუპველია ადამიანისა და ზოგიერთი სხვა ძუძუმწოვრისთვის. მეცნიერთა უმეტესობა ეჭვობს, რომ ღამურა ებოლას ბუნებრივი რეზერვუარია. ღამურას ზოგიერთ სახეობაში სისხლის ანალიზის მეშვეობით ამ ვირუსის შეყრის მტკიცებულება გამოვლინდა, ზოგიერთში კი – არა. უგანდაში ამერიკელი და უგანდელი მეცნიერების ჯგუფი გენების აქტივობის ანალიზით ცდილობს აღმოაჩინოს ღამურების განსხვავებული რეაქციები ებოლასთან მიმართებით.

„ღამურა არაჩვეულებრივი და საკვირველია“, – თქვა ჯგუფის ხელმძღვანელმა, ბაკნელის უნივერსიტეტის თანამშრომელმა, დიენ რიდერმა. „მსურს გავერკვე, როგორ ახერხებენ ისინი ამ ყველაფერს, რაშიც მათი იმუნური სისტემაც მონაწილეობს. ისინი განსაკუთრებით კარგად აკონტროლებენ პათოგენებს და არ ავადდებიან“. დიენ რიდერი კოლეგებთან, კენ ფილდთან (ბაკნელის უნივერსიტეტი) და იმრან ეჯოტრესთან (მუნის უნივერსიტეტი) ერთად, ღამურებს იჭერს და ებოლას ცილებით მათ იმუნიზაციას ახდენს იმ იმედით, რომ ზუსტად გაარკვევს, თუ როგორ უმკლავდება ღამურას სხვადასხვა სახეობის იმუნური სისტემა ვირუსით გამოწვეულ საფრთხეს.

რიდერი და მისი კოლეგები ხილიჭამია ღამურას ერთ-ერთ პატარა სახეობას – ეთიოპიურ ეპოლეტებიან ხილიჭამიას შეისწავლიან. მკვლევრებმა ამ და მის მონათესავე სახეობებზე ებოლას ვირუსთან კონტაქტის ნიშნები აღმოაჩინეს, რაც შესაძლოა აღნიშნული სახეობების ამ ვირუსებთან თანაევოლუციაზე მიუთითებდეს. ეს კი შეიძლება ინფექციის მეტი ამტანობის უნარს ნიშნავდეს. მკვლევრები იღებენ სისხლისა და ქსოვილის ნიმუშებს იმუნიზებული ღამურებიდან და საკონტროლო ჯგუფებიდან, რათა დაადგინონ, პირველი და ბუსტერული დოზით აცრის შემდეგ, რომელი გენები აქტიურდებიან და რამდენად ძლიერად.

ფილდის თქმით, ღამურებს, რომლებიც ზოგიერთ პათოგენთან ერთად ვითარდებოდნენ, „ეს ვირუსები არ კლავენ. ისინი არც კი ავადდებიან“. სხვა სახეობის ღამურებთან შედარებამ შეიძლება ნათელი მოჰფინოს რეზისტენტული ღამურების იმუნურ სტრატეგიებს. მაშინ ისმება უმნიშვნელოვანესი კითხვა: შეიძლება თუ არა ადამიანის ბიოლოგიის მანიპულირება იმავე გზით სამოქმედოდ. მაგალითად, COVID-19-ის პანდემიის დროს, ერთ-ერთი, რაც ექიმებმა შენიშნეს პაციენტებში, იყო ციტოკინური შტორმი, ცილების მოზღვავება, რაც იმდენად ძლიერ ანთებას იწვევდა, რომ პაციენტები იღუპებოდნენ. რა მოხდება, თუ მეცნიერები წამლის საშუალებით მოახერხებენ ღამურას იმუნური სისტემის მიბაძვას?

ღამურას შემსწავლელი მეცნიერები ამ ცხოველს აღიქვამენ არა მხოლოდ მეცნიერულ საგანძურად, არამედ ცოცხალ არსებადაც, რომელიც ძალიან გვგავს – „ხელებით“ (რომლებიც ფრთებად გადაქცეულან), თბილი სისხლით და ცოცხალმშობიარობით – და, ამავდროულად, წარმოუდგენლად უცხოა. ისინი, ვინც ღამურებს შეისწავლიან, როგორც წესი, მათი დამცველები ხდებიან.

მსოფლიოს ღამურების 200-ზე მეტი სახეობა კლასიფიცირებულია, როგორც გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი.

ისევე როგორც სხვა სახეობები, ღამურებიც დგანან ჰაბიტატის დაკარგვითა და ანთროპოგენური ჩარევებით გამოწვეული უამრავი პრობლემის წინაშე. დამატებით მხოლოდ მათთვის ნიშანდობლივი გარკვეული სხვა პრობლემებიც აწუხებთ. თეთრი ცხვირის სინდრომმა ჩრდილოეთ ამერიკაში უამრავი ღამურა გაანადგურა. ადამიანის მიერ აგავის ჭარბი მოსავლის აღება საფრთხეს უქმნის ნექტრით მკვებავ ღამურებს. და, რა თქმა უნდა, კლიმატის ცვლილება. პლანეტის დათბობის წინაშე ყველაზე დაუცველები არიან ხილიჭამია ღამურების მსხვილი სახეობები, რომლებიც, მაგალითად, ავსტრალიაში გვხვდება. ისინი თავს არ აფარებენ მღვიმეებს და ირჩევენ ღია ადგილებს. ამიტომ, ექსტრემალურმა სიცხემ შეიძლება ღამურა მოკლას. ტემპერატურა 42-44°C-ს რომ მიაღწევს, პირდაპირ სითბური დარტყმით იღუპებიან. მასობრივმა დაღუპვამ ზოგიერთი სახეობა, რომელიც სულ რაღაც 10 ან 15 წლის წინ მშვენივრად გრძნობდა თავს, გადაშენების პირას დააყენა.

ღამურების დამცველებისთვის პრიორიტეტია სანდო ინფორმაცია პოპულაციების შესახებ. პოლ ვებალა, ველურ ცხოველთა ბიოლოგი მასაი-მარას უნივერსიტეტიდან და National Geographic-ის მკვლევარი, კენიური ღამურას მიერ გამოცემული ხმების აკუსტიკურ ბიბლიოთეკას ქმნის, რაც შეიძლება გარდამტეხ ეტაპად იქცეს სხვადასხვა სახეობის კონსერვაციული სტატუსის, მოძრაობისა და ადგილმდებარეობის განსაზღვრის თვალსაზრისით. ღამურების კონსერვაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია მხარს უჭერს გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობების მონიტორინგის ძალისხმევებს და ამავდროულად მუშაობს დაუყოვნებლივი სარგებლის მომტან პროექტებზე, როგორიცაა ქარის ტურბინებით გამოწვეული ღამურების სიკვდილიანობის შემცირება.

აშშ-ში ყოველწლიურად ასობით ათასი ღამურა იღუპება ქარის ტურბინებისგან, ამბობს მექსიკის ეროვნული ავტონომიური უნივერსიტეტის ეკოლოგიის ინსტიტუტის პროფესორი, National Geographic-ის მკვლევარი და „ღამურების სპეციალისტთა ჯგუფის“ თანათავმჯდომარე როდრიგო მედელინი. მისი თქმით, სიკვდილიანობის 60%-ზე მეტის თავიდან აცილება შეიძლება, თუ ინდუსტრია დათანხმდება, ტურბინების ჩართვას 5-6 მ/წმ სიჩქარის ქარის დროს, 3 მ/წმ სიჩქარის ნაცვლად, რაც „ეფექტურობის სულ უმნიშვნელო დანაკარგი“ იქნება.

მედელინის პრიორიტეტი საბუდრების დაცვაც არის. ამას წინათ მან მხარი დაუჭირა იუკატანში 20 მილიარდი დოლარის ღირებულების ტურისტული პროექტის – „მაიას მატარებლის“ მარშრუტის შეცვლას და ცნობილი ლოს-მურსიელაგოსის ვულკანიდან მის დაშორებას. ეს „ღამურების ვულკანი“ ამ არსებების ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული საბუდარია ცენტრალური მექსიკიდან სამხრეთ არგენტინამდე. ყოველ ღამით იქიდან დაახლოებით სამი მილიონი ღამურა მოფრინავს მწერების მოსანადირებლად.

მედელინის აზრით, უსამართლოა, ასეთ სასარგებლო ცხოველებს ასეთი ცუდი რეპუტაცია რომ აქვთ. „ნამდვილად გვმართებს, რომ ღამურებს კარგად მოვექცეთ. განა, რას ითხოვენ ისინი? უბრალოდ, თავი უნდა დავანებოთ. სულ ესაა“, – თქვა მან. ღამურების სარგებლიანობაში საზოგადოება რომ დაარწმუნონ, მეცნიერები ხშირად აღნიშნავენ მათ როლს ველური და კულტურული მცენარეების დამტვერვის და მწერების განადგურების თვალსაზრისით – ისინი წარმოადგენენ მცენარეთა მავნებლების ბუნებრივ მაკონტროლებლებს, რითაც აშშ მილიარდობით დოლარს ზოგავს ყოველწლიურად. მაგრამ რა უნდა ვთქვათ ღამურებზე, როგორც მხოლოდ ღამურებზე, პირდაპირი და მარტივი გაგებით? ღამურას ქცევის შესახებ ბევრი რამ უცნობია. მიუხედავად იმისა, რომ მათზე უკვე ბევრი რამ ვიცით, გარკვეულწილად ისინი ჯერ კიდევ ამოუცნობნი არიან. შვარცი ამბობს, რომ 30-წლიანი მუშაობის შემდეგაც ღელავს, როდესაც ამ არსებების სივრცეში იჭრება და „ფრთების შხუილს და ჰაერის ნაკადს შეიგრძნობს ღამურების ჩაფრენისას“. ამის მიზეზი ერთია: „პასუხგაუცემელი კითხვა უფრო მეტია, ვიდრე ის, რაც უკვე მესმის“.