გამქრალი სამეფოები

1570 წელს ანტვერპენში, ფლანდრიელი კარტოგრაფის, აბრაჰამ ორტელიუსის ცნობილი წიგნი, „Theatrum Orbis Terrarum“ დაიბეჭდა. გამოცემას, რომელიც ძველი და ახალი სამყაროს 53 რუკას აერთიანებდა, ხშირად, პირველ თანამედროვე მსოფლიო ატლასს უწოდებენ.

ორტელიუსის წიგნის გამოცემის შემდეგ, XVI-XVIII საუკუნეებში, ახალი გეოგრაფიული აღმოჩენებისა და ევროპული კარტოგრაფიის განვითარების პარალელურად, რუკებზე (რომელიც ძირითადად ძველ ბერძნულ და რომაულ წყაროებს ეფუძნებოდა), ძველი სამყაროს გამოსახვის ინტერესი არ გამქრალა. ისტორიული თემატიკის რუკებსა და ატლასებში ყოველთვის მოიძებნებოდა ადგილი, რომელიც ძველ სამყაროს უკავშირდებოდა და დიდი ხნის წინ გამქრალ სამეფოებს თუ ხალხს აღწერდა.

სწორედ ამგვარ რუკებს მიეკუთვნება XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში მოღვაწე ფრანგი კარტოგრაფის, ეტიენ ანდრე ფილიპ დე პრეტოს 1775 წლით დათარიღებული მცირე ზომის რუკა, რომელიც ბაბილონს, ასურეთს, მიდიასა და სპარსეთს უკავშირდება. თუმცა, რუკა ბევრად დიდ ტერიტორიას მოიცავს, ვიდრე ეს მის ლეგენდაშია მოცემული. მათ შორის, ძველ ქართულ სამეფოებს – კოლხეთს (COLCHIS) და იბერიას (IBERIA).

კოლხეთის ნაწილში რუკაზე დატანილია: ლაზები (Lazi), გონიო (Absarus), ფაზისი (Phasis), სოხუმი (Dioscurias), ბიჭვინთა (Pityus), აია ქუთაისი (Aea Kuta). ასევე, მდინარე რიონი (Phasis Fl.). იბერიაში აღნიშნულია არმაზციხე (Harmatica) და ძალისა (Zatissa); მდინარეები: მტკვარი (Cyrus Fl.) და ალაზანი (Alazani Fl.). კოლხეთსა და იბერიას შორის გვხდება აღნიშვნა მესხეთი (Moschi), რომელიც სამი მხრიდან მთებით არის გარშემორტყმული.

ფრანგი კარტოგრაფის რუკაზე დასავლეთიდან კოლხეთს შავი ზღვა (Pontus Euxinus) ესაზღვრება, სამხრეთ-დასავლეთით კი პონტოს სამეფო (PONTUS). სამხრეთით, მთებს გადაღმა არმენიაა (ARMENIA) დატანილი, ხოლო აღმოსავლეთით – იბერია, რომლის შემდეგაც ალბანეთი (ALBANIA) იწყება.

რუკაზე, შავი ზღვის გაყოლებაზე, პონტოს სამეფოს შემდეგ, პაფლაგონიაა (PAPHLAGGONIA), რომელიც ბითინიით (BITHYNIA) გრძელდება და ბოსფორის სრუტის (Bosphorus Tracius) გადაღმა თრაკიით (TRACIA) მთავრდება. მარმარილოს ზღვის (Propontus Proconnesu) სამხრეთით და აღმოსავლეთით კი რუკაზე დატანილია: მისია (MYSIA), იონია (IONIA), ლიდია (LYDIA), კარია (CARIA), ლიკია (LYCUA), პისიდია (PISIDIA), პამფილია (PAMPHYLIA), კილიკია (CILICIA), ლიკაონია (LYCAONIA), ფრიგია (PHRYGIA) და კაპადოკია (CAPPADOCIA).

კაპადოკიიდან სამხრეთით სირია (SYRIA) გვხვდება, რომელსაც აღმოსავლეთით შუამდინარეთის (MESOPOTAMIA), ასურეთის (ASSYRIA) და ბაბილონის (BABYLONIA) აღნიშვნები მოსდევს.

ნიშანდობლივია, რომ თანამედროვე მცირე აზიისა და ახლო აღმოსავლეთის ტერიტორიაზე არსებული ზემოთ ჩამოთვლილი ისტორიული მხარეებისა და ქვეყნების მნიშვნელოვანი ნაწილი საუკუნეების განმავლობაში ხეთების სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა, თუმცა საკუთრივ, ხეთების შესახებ ცნობები რუკაზე არ გვხვდება. მიუხედავად ამისა, რუკაზე, ხეთების ისტორიასთან დაკავშირებული რამდენიმე მნიშვნელოვანი ტოპონიმის ამოკითხვა მაინც არის შესაძლებელი. მაგ., კაპადოკიიდან სამხრეთით აღნიშნულია ტავრის მთები (Taurus M.), რომლის უღელტეხილების გავლა ძვ. წ. 1274 წელს ქადეშის ბრძოლის წინ ხეთების ჯარს მოუხდა. ამავე რუკაზე, კაპადოკიის ნაწილში, დატანილია ელინისტური და რომაული პერიოდის ქალაქი ტიანა (Tyanas), რომელსაც საუკუნეებით ადრე ხეთები ტუვანუვას სახელით მოიხსენიებდნენ და რომელიც მნიშვნელოვან რელიგიურ და ადმინისტრაციულ ცენტრს წარმოადგენდა.

პრეტოს რუკაზე ასურეთისა და ბაბილონის აღმოსავლეთით, სპარსეთის (PERSIS) და მიდიის (MEDIA) სამეფოებია დატანილი, რომელიც ჩრდილოეთით კასპიის ზღვით (CASPIUM MARE), ხოლო ჩრდილო-აღმოსავლეთით, თანამედროვე შუა აზიის ტერიტორიაზე არსებული ისტორიული ქვეყნებით და პროვინციებით გრძელდება. რაც შეეხება რუკაზე გაკეთებულ აღნიშვნებს სირიის სამხრეთით და დასავლეთით, შესაძლებელია კვიპროსის (CYRUS), პალესტინის (PALESTINA), არაბეთის (ARABIA) და ეგვიპტის (EGYPTUS) ამოკითხვა. მიუხედავად იმისა, რომ ეტიენ ანდრე ფილიპ დე პრეტოს რუკა მცირე ზომის რუკათა რიცხვს განეკუთვნება, იგი მაინც სავსეა მნიშვნელოვანი აღნიშვნებით, მათ შორის, ისეთი სამეფოებისა და ხალხებისა, რომლებიც დიდი ხნის წინ გაქრნენ პოლიტიკური რუკიდან.