ატლასის მთებიდან სამხრეთით მაროკოს დრაას ველისკენ მოგზაურობისას შეამჩნევთ, რომ გარემო უფრო და უფრო ხრიოკდება, საბოლოოდ კი, ქალაქ-ოაზის მჰამიდ-ელ-ღიზლანისთან, მოასფალტებული გზატკეცილი უდაბნოში იკარგება. 

„საჰარის კარიბჭედ“ წოდებული მჰამიდი და მის შემოგარენში მდებარე სოფლები დაახლოებით 6100 ადამიანის საცხოვრებელი ადგილია. თაობების განმავლობაში ეს დასახლება მდინარე დრაას ორივე მხარეს ვრცელდებოდა: ჩრდილოეთ სანაპიროს იალღუნის ხეები მიუყვებოდა, სამხრეთით პალმის პლანტაციები იყო გაშლილი, დღეს კი ბეტონის ხიდი, ერთ დროს მდინარეზე გადასასვლელად რომ ააშენეს, დამშრალ კალაპოტს გადაჰყურებს. თუმცა ტურისტები კვლავ სტუმრობენ მჰამიდს, სადაც აქლემებით მოგზაურობა, კარვებში ღამისთევა და სენდბორდინგი იზიდავთ. ისინი ავტობუსებით ჩამოდიან და სასტუმროებში მიიჩქარიან, სადაც საცურაო აუზები და მასაჟი ელით.  

55 წლის ჰალიმ სბაი, ტანმაღალი, სათვალიანი კაცი მუქი, ჭაღარაშერეული თმით, ამ ქალაქში დაიბადა. მრავალი ადგილობრივი მცხოვრების მსგავსად, მასაც ახსოვს სულ სხვანაირი მჰამიდი. უფრო მწვანე და ხასხასა. ბავშვობაში ის პალმის ხშირი კორომების ჩრდილში აბალახებდა საქონელს და თევზაობდა დრააში, მაროკოს უგრძეს მდინარეში, ზანტად რომ მოიკლაკნებოდა ქალაქში. ათწლეულები გავიდა და ჰალიმმა საკუთარი თვალით ნახა, როგორ გადაიხრუკა ოაზისი, როგორ იმატა გვალვიანობამ, როგორ დაშრა მდინარე. ფინიკის პალმის კორომები გადახმა და გამეჩხერდა; ხილისა და ზეთისხილის ბაღები წლიდან წლამდე უფრო და უფრო მწირ მოსავალს იძლეოდა. ახალგაზრდების უმეტესობა უკეთესი ცხოვრების საძიებლად სხვა ქალაქებში წავიდა, გამოკეტილი სახლები და დაცარიელებული უბნები კი ქვიშის დიუნებს დარჩა ჩასაყლაპად. 

„რაც უფრო ცოტაა წყალი და სიმწვანე, უფრო სწრაფი და ვერაგია ქვიშა“, – ამბობს სბაი. უდაბნო ყოველი მხრიდან ავიწროებს ქალაქს. სბაის თქმით, ოაზისის საზღვრები ყოველწლიურად 100 მეტრით იწევს შიგნით. დროდადრო მოუსვენარი ფიქრი ეუფლება, რომ უნებლიე მოწმეა იმის, როგორ ქრება ოაზისების უძველესი ეკოსისტემა და მასზე დაფუძნებული მომთაბარული კულტურა და ტრადიციები. 

ათასობით წლის განმავლობაში ადამიანები წარმატებით ცხოვრობდნენ ოაზისებში და უდაბნოს მკაცრ პირობებზე მორგებულ კომპლექსურ სასოფლო-სამეურნეო სისტემას ავითარებდნენ. ზოგიერთი გაანგარიშებით, ოაზისი 1,9 მილიონ კვ. კმ ტერიტორიას ფარავს მსოფლიოში და 150 მილიონ ადამიანს უზრუნველყოფს ჩრდილოეთ აფრიკასა და აზიაში. მაროკოში 1 მილიონი ადამიანი ოაზისის მკვიდრია. კლიმატის ცვლილების ფონზე კი იზრდება არიდულობა, ტემპერატურა, ინტენსიურდება გაუდაბნოების პროცესები და ხშირდება წამლეკავი დატბორვები თუ ტყის ხანძრები, თუმცა სბაი მომთაბარული კულტურისთვის სახასიათო ოპტიმიზმით დარწმუნებულია, რომ ოაზისები თავადვე გვიჩვენებენ მათი აღდგენის გზას. 

რა არის ოაზისი? წარმოსახვითი ადგილი? პალმებით გარშემორტყმული წყალსატევი შუაგულ უდაბნოში? თავშესაფარი? ეკოლოგიური თვალსაზრისით, ოაზისი მშრალ გარემოში მდებარე წყლიანი და ნაყოფიერი ადგილია. თუმცა, ადამიანის გამჭრიახმა გონებამ ოაზისები კომპლექსურ ცივილიზაციებად აქცია. 

10 000 წლის წინ ჩრდილოეთ აფრიკაში ძლიერი მუსონური წვიმები მოდიოდა და საჰარა სიმწვანეში იყო ჩაფლული, თუმცა კლიმატი თანდათანობით შეიცვალა: მდინარეები დაშრა და მდელოები გაუდაბურდა. სადაც ადამიანებმა წყალი იპოვეს, მიწები აითვისეს და საცხოვრებლად ვარგისი გახადეს; ამ მიწაზე, რომელიც მრავალ ათას ადამიანს საცხოვრებელს და საარსებო წყაროს სთავაზობდა, სიცოცხლე არამხოლოდ შესაძლებელი იყო, არამედ ყვაოდა კიდეც. რადიონახშირბადული მეთოდით დათარიღებული ქერისა და ხორბლის მარცვლები, ასევე წისქვილის ქვები მოწმობს, რომ ოაზისები დრაას ველზე ჯერ კიდევ V საუკუნეში არსებობდა.  

ოაზისების აყვავების კვალდაკვალ საჰარაში ვაჭრობაც განვითარდა. ფინიკის პალმები, ოაზისის სახასიათო მცენარეები, კარგად უძლებს გვალვასა თუ ხვატს და უდაბნოს იმ ადგილებში ხარობს, სადაც წყალი ზედაპირთან ახლოსაა. თუმცა, მათი კულტივირება უზარმაზარ შრომასა და საინჟინრო ტექნიკას მოითხოვს. ამ ხარჯებს ნაწილობრივ ფარავდნენ მარილით, ოქროთი და ქსოვილებით მოვაჭრეები, რომლებიც მარაქეშსა და ტიმბუქტუს შორის საქარავნე გზებით მოძრაობდნენ. ოაზისები მოგზაური ვაჭრებისთვის დასვენებისა და მარაგების შევსების ადგილი იყო.  

ოაზისი ფინიკის პალმებისა და ადამიანების კავშირია, ვერცერთი ვერ გაძლებს მეორის გარეშე. ფინიკის პალმის ვარჯის ხშირი ფოთლები თაკარა მზისგან იცავს სხვა კულტურებს. ის საკვანძო სახეობაა ოაზისების მახვილგონივრულად მოწყობილ სამსართულიან სასოფლო-სამეურნეო ეკოსისტემაში. ფინიკის პალმა არა მხოლოდ ძვირფას ნაყოფს იძლევა, არამედ ხშირი ვარჯის ქვეშ ქმნის ტენიან, თერმორეგულირებულ მიკროკლიმატს, რომელიც ხელს უწყობს „მეორე სართულის“ კულტურების – ხილის, ზეთისხილისა და ინის ხეების ზრდას, მისი სქელი ტანი კი ქვიშისა და ქარისაგან იცავს „პირველი სართულის“ ნათესებს – ლობიოს, ხორბალს, ქერსა და იონჯას.   

კასაბლანკის ჰასან II-ის უნივერსიტეტის მცენარეთა ფიზიოლოგიისა და ბიოტექნოლოგიის პროფესორი მოჰამედ აით-ელ-მოხთარი, რომელიც ოაზისებზე კლიმატის ცვლილების ზემოქმედებას შეისწავლის, ფინიკის პალმას „ქოლგას“ უწოდებს, რომლის ქვეშაც ყველაფერი ხარობს. „თუ გვსურს ოაზისები შევინარჩუნოთ, უნდა შევინარჩუნოთ ფინიკის პალმები“, – ამბობს მოხთარი. 

მაროკოს ამ ნაწილში ნალექები ყოველთვის მწირი იყო, თუმცა მდინარე დრაა მაინც ივსებოდა წვიმისა და ნადნობი თოვლის წყლით, რომელიც 3300 მეტრის სიმაღლიდან, ატლასის მთების მწვერვალებიდან ჩამოედინებოდა. მიწათმოქმედთა თემებს ერთობლივი შრომით გაჰყავდათ საირიგაციო არხები, რომლებითაც პალმის პლანტაციები ირწყვებოდა. ისინი ქვით, ალიზითა და ნატკეპნი მიწით აშენებდნენ კარგად დაცულ სახლებსა და სოფლებს – ქსარებს და ქასბებს. 

თუმცა, კლიმატის ცვლილებამ მრავალი ოაზისი გააჩანაგა და მომავალი კიდევ უფრო ავისმომასწავებლად მოჩანს. პროგნოზების თანახმად, საუკუნის ბოლოს მაროკოში საშუალო ტემპერატურა 5°C-ით მოიმატებს, ხოლო ნალექიანობა 30-50%-ით შემცირდება. ექსტრემალური წყალდიდობები სულ უფრო ხშირია და სამთავრობო მონაცემებით, ტყის ხანძრები ყოველწლიურად დაახლოებით 10 000 პალმის ხეს ანადგურებს. 

„თუ გვსურს ოაზისების შენარჩუნება, უნდა შევინარჩუნოთ ფინიკის პალმები“- მოჰამედ აით-ელ-მოხთარი, მცენარეთა ფიზიოლოგიის პროფესორი

მჰამიდის სიახლოვეს ფერმერები თავიანთი ნაკვეთების მოსარწყავად მზის ენერგიაზე მომუშავე ტუმბოებით ამოღებულ გრუნტის წყალს იყენებენ, რაც მათი გადარჩენის ძირითადი წყაროა. თუმცა მარტივი და იაფი ტუმბოები მხოლოდ დროებითი გამოსავალია. მომლაშო გრუნტის წყლები ნიადაგის მარილიანობას ზრდის და მცენარეულ კულტურათა გაზრდას კიდევ უფრო ართულებს; ამასთან, პირდაპირ წყალშემცველი ფენებიდან წყლის ამოტუმბვამ შესაძლოა გრუნტის წყლების დონე იმდენად დაწიოს, რომ წყალი მიუწვდომელი გახდეს ისეთი ღრმად ფესვგადგმული მცენარისთვისაც კი, როგორიც ფინიკის პალმაა. „სანამ ხალხი მზის ენერგიაზე მომუშავე ტუმბოებით სარგებლობს, პრობლემას ვერ ამჩნევს“, – ამბობს სბაი. თუმცა „მზის ენერგიის გამოყენებით შეიძლება კიდევ უფრო დააჩქარო ოაზისის განადგურება“.  

48 წლის აბდელქარიმ ბანაუი, სქელულვაშიანი მამაკაცი თეთრი ტუნიკითა და ჩალმით, მჰამიდში დაბადებული და გაზრდილი ფერმერია. ბავშვობაში, ხშირად უნახავს გვალვები, რომლებიც მოსავალს ანადგურებდა, მაგრამ, მისი თქმით, „პალმები მაინც მტკიცედ იდგა“, დღეს კი პალმებიც ხმება და ფინიკის მოსავალიც იკლებს. მის ნახევარჰექტარიან ნაკვეთზე პალმები გამეჩხერდა, ხოლო ხეხილი სულ გაქრა. ბანაუი მდინარეს და წვიმას ვეღარ ენდობა და მიწის მოსარწყავად საკუთარი ჭიდან ამოტუმბულ წყალს იყენებს. ის იძულებულია ყოველწლიურად გააღრმაოს ჭა. 1996 წელს ჭის სიღრმე 7 მეტრი იყო, ახლა 16 მეტრია. 

„ყველაფერი ღვთის ნებაა, – ამბობს ბანაუი, – მაგრამ წყლის გარეშე აქაურობის საქმე წასულია. სოფლის მეურნეობაში ყოველთვის წაგებული რჩები“. ბანაუი დარწმუნებულია, რომ მისი სამივე ვაჟი ოაზისს მიატოვებს და სხვაგან იშოვის სამსახურს. 

მჰამიდი მანკიერ წრეში მოექცა: მოსახლეობის გადინება ოაზისის გაუდაბურებას აჩქარებს. ბოლო 20 წლის განმავლობაში ადგილობრივი მოსახლეობა მეხუთედით შემცირდა და, რადგან ძირითადად ახალგაზრდები მიდიან, ხანში შესულ მოსახლეობას სულ უფრო უჭირს პალმის ხეებისა და სარწყავი არხების მოვლა. „აბა, რა უნდა ქნა? წვიმა აღარ მოდის და ხალხიც გადაიხვეწა“, – ამბობს 61 წლის ფერმერი აბდელაალი ლაჰბუში, რომლის სამივე ვაჟი უკვე წასულია. „ოაზისი დაიცალა, მხოლოდ მოხუცები შემოვრჩით“. 

გრძელ თეთრ ჯელაბაში გამოწყობილი იისფერშარფიანი ლაჰბუში ქვიშით ამოვსებულ სარწყავ არხებსა და ქვიშით დაფარულ მინდვრებს მიჩვენებს. „არავინაა, რომ მოგვეხმაროს“, – ამბობს მხრების აჩეჩვით. მოუვლელ და მიტოვებულ ნაკვეთებს უდაბნო ყლაპავს და სულ რამდენიმე დღის ძლიერი ქარია საჭირო, რომ მიწა ქვიშით დაიფაროს და ნიადაგის გამოფიტვის პროცესი დაიწყოს. 

„წყლის გარეშე აქაურობის საქმე წასულია. სოფლის მეურნეობაში ყოველთვის წაგებული რჩები“ – აბდელქარიმ ბანაუი, ფერმერი 

მჰამიდის შემოგარენში მდებარე სოფელ ბუნუში სეირნობისას სბაი მიყვება, რომ 200 ოჯახიდან, რომელიც აქ სახლობდა, ხუთიღა შემორჩა. მიტოვებული სახლები უდაბნომ ჩაყლაპა. 

თუ მჰამიდსა და მსოფლიოს სხვა ოაზისებს გადარჩენა უწერია, ეს შეიძლება ქალაქის განაპირას მდებარე ერთი ჰექტარი მიწის დამსახურება აღმოჩნდეს, სადაც სბაის საპილოტე პროექტების ლაბორატორია აქვს შექმნილი. მისი მიზანი უდაბნოს შეკავება და წყლის დაზოგვაა. 

აკაციისა და იალღუნის ხეები აქ წრიულ, მცირე სიღრმის კონტეინერებში იზრდება, რომლებსაც Waterboxx-ები ეწოდება. ეს კონტეინერები ნიდერლანდელმა მებაღემ, პიტერ ჰოფმა შექმნა. ისინი ამცირებენ ნერგებისთვის საჭირო წყლის რაოდენობას და უდაბნოსგან გამყოფი ბარიერის ფუნქციას ასრულებენ. წლების განმავლობაში სბაი თანამშრომლობდა ნიდერლანდურ ფონდთან, სახელწოდებით „საჰარის ფესვები“ და მჰამიდის გარშემო ასობით ხე დარგო, რათა განევითარებინა „ქვიშის შემაკავებელი ბუნებრივი სისტემა“. სბაიმ ასევე დანერგა წვეთოვანი მორწყვის მეთოდი, მილების სისტემა, რომელიც ბოსტნეულის კვლებს შორის იქსელება და გაცილებით უფრო ნაკლებ წყალს მოიხმარს, ვიდრე დატბორებით მორწყვის ტრადიციული მეთოდი, რომელმაც მდინარის დაშრობის შემდეგ აზრი დაკარგა.   

ეს ყველაფერი ერთ მიზანს ემსახურება: ოაზისის მოსახლეობასა და უდაბნოს ცვალებად გარემოს შორის წონასწორობის აღდგენას. ავიღოთ მზის ენერგიაზე მომუშავე ტუმბოები. კლიმატის ცვლილებამ მათი გამოყენება აუცილებელი გახადა, მაგრამ როდესაც ტუმბოები კერძო საკუთრებაშია, ადამიანები უყაირათოდ ხარჯავენ წყალს და არ ითვალისწინებენ დანარჩენ მოსახლეთა მოთხოვნილებებს. სბაი ცდილობს ადგილობრივი ფერმერები და სამთავრობო უწყებები დაარწმუნოს, რომ საჭიროა ტუმბოების უფრო გონივრული მოხმარება. მისი სიტყვებით, „მომთაბარულ კულტურაში ყველაფერი საზიარო უნდა იყოს“. ნაწილობრივ სბაის დამსახურებაა, რომ მაროკოს ოაზისების და არგანიის ხეების განვითარების ეროვნულმა სააგენტომ დაიწყო სათემო მზის ტუმბოებისა და ჭების დამონტაჟება მჰამიდსა და სხვა ადგილებში. ამ პროექტის მიზანი კერძო ტუმბოების ჩანაცვლებაა, რომ წყალი კოლექტიურად იმართებოდეს და სამართლიანად განაწილდეს.

„რა შეგვიძლია ახალგაზრდებს შევთავაზოთ აქ დასარჩენად?“ თომას დანკანი – მუსიკალური სკოლის თანადამფუძნებელი

რა თქმა უნდა, ეს ყველაფერი აზრს დაკარგავს, თუ მჰამიდი მოსახლეობისგან დაიცლება. ამიტომ 2016 წელს სბაიმ, თომას დანკანთან ერთად, რომელიც კალიფორნიაში დაარსებულ არაკომერციულ ორგანიზაცია Playing for Change Foundation-ს წარმოადგენს, დააფუძნა „ჯუდურ საჰარის“ მუსიკალური სკოლა. „ჩვენ გვაინტერესებდა, რა უნდა შეგვეთავაზებინა ახალგაზრდობისთვის, რომ მათ აქ დარჩენა მოსდომებოდათ?“ – ამბობს დანკანი. პასუხი ასეთი იყო: უდაბნოსა და ოაზისის კულტურული ტრადიციების დაფასება, გაზიარება და შენარჩუნება. შემდეგ სკოლის ფარგლებში დაარსდა ზამანეს ფესტივალი, რომელშიც ასობით მუსიკოსი მონაწილეობს საჰარის რეგიონიდან და ათასობით ტურისტს იზიდავს. 

ამჟამად სკოლა „ჯუდურ საჰარის“ კულტურული ცენტრის შენობაში მდებარეობს, რომელიც გასულ წელს გაიხსნა. მაროკოელი არქიტექტორის, აზიზა შაუნის მიერ დაპროექტებული შენობა დატკეპნილი მიწით აშენებული ორი თანამედროვე ნაგებობისაგან შედგება. ერთი – მიწაში ჩაშვებული ამფითეატრია მუსიკალური წარმოდგენებისთვის, მეორე – საკლასო ოთახი მიწისქვეშა რეზერვუარით. ნაგებობები მიწისქვეშა წყალსადენი მილებითაა დაკავშირებული ერთმანეთთან. წვიმის წყალი გროვდება და რეზერვუარში ინახება. „ეკოლოგიური მდგრადობა თუ გვინდა, წვიმის ყოველი წვეთი უნდა შევინახოთ“, – ამბობს სბაი. 

სბაი ხშირად ლაპარაკობს მომთაბარული კულტურის მნიშვნელობაზე, ბუნების კანონების პატივისცემასა და უდაბნოს მკაცრ პირობებთან შეგუების აუცილებლობაზე, რესურსების დაზოგვასა და გაზიარებაზე. მისი აზრით, ოაზისის აღდგენა და გადარჩენა სწორედ ამ ძველი პრინციპების დაცვით არის შესაძლებელი. 

სანამ კულტურისა და გარემოს დამცველი აქტივისტი გახდებოდა, სბაი ტუროპერატორად მუშაობდა. მას კარგად ესმის, რომ ტურიზმს დიდი მნიშვნელობა აქვს ოაზისის ეკონომიკისთვის, თუმცა არსებითია, როგორი ტურიზმი იქნება ეს? ბეტონის შენობების, ძვირფასი წყლით სავსე საცურაო აუზების და მოტორიზებული გასართობი აქტივობებით ჩამოშლილი დიუნების ტურიზმი? თუ რაღაც უფრო წყნარი და მარტივი, რომელიც ნაკლებ ზიანს აყენებს გარემოს, ჰარმონიაშია ლანდშაფტთან და ეყრდნობა ოაზისის მდიდარ კულტურასა და ისტორიას? 

ცივი, უღრუბლო საღამოა; სბაის ცეცხლის პირას ხელით ნაქსოვი ხალიჩა გაუშლია. მისი სტუმარი ტუარეგი გიტარისტია, რომელიც მუსიკის სკოლაში გაკვეთილების ჩასატარებლად მავრიტანიიდან ჩამოვიდა. სტუმარი ფრთხილად ისხამს ჩაის პატარა მოხატული ჩაიდნიდან, რომელიც ნაკვერჩხალზე ცხელდებოდა. იქაურობას მთვარე ანათებს და ფინიკის პალმები სილუეტებად იხატება მელნისფერ ცაზე. „აი, ეს ვარსკვლავები და ცეცხლი გვერგო, – ამბობს სბაი, – და ყველაზე იღბლიანი ადამიანები ვართ ქვეყნად“. ოაზისი მყიფეა, მისი მომავალი – გაურკვეველი, მაგრამ ეს ის ადგილია, სადაც სბაი დაიბადა და ფესვები გაიდგა. ადგილი, რომელიც მისი გადასარჩენია.