ეს პასაჟი შეიძლება გამოგრჩეთ. ტაციტუსის მატიანეში მხოლოდ ერთი აბზაცია მიძღვნილი ამბისადმი, რომელსაც სხვაგან ვერსად წაიკითხავთ. ეს არის ისტორია ერთი არაპოპულარული ლეგატისა, რომელიც ლეგიონერებს იმპერიის საზღვართან მდებარე სახიფათო მაღაროში მუშაობას აიძულებდა. ეს ამბავი იმპერატორ კლავდიუსის (ახ. წ. 41-54 წლები) მმართველობის პერიოდში მოხდა, მაშინ, როდესაც რომი საზღვრების გაფართოებასა და დაპყრობილ ტერიტორიათა რესურსების მითვისებას გააფთრებით ცდილობდა. მართალია, ადგილმდებარეობას ტაციტუსი ბუნდოვნად აღწერს, როგორც „მატიუმის ოლქს“ (რომის მიერ დაპყრობილი ზემო გერმანიის სიახლოვეს), თუმცა, მიზანი ნათელია: იმ ლითონის უფრო დიდი რაოდენობით პოვნა, რომელიც იმპერიას აძლიერებდა.

ვერცხლი პატრიცების, ოფიცრებისა და ჯარისკაცების გავლით ფართო ეკონომიკურ ციკლში ინაცვლებდა მონეტების, ზოდებისა და სამკაულების სახით. მონეტა მხოლოდ ვალუტა არ გახლდათ – ის იმპერატორის პროფილით იბეჭდებოდა და როგორც მისი ძალაუფლების სიმბოლო, ცირკულირებდა მთელი იმპერიის მასშტაბით. რომის იმპერიას ვერცხლით ძირითადად ჰისპანია (თანამედროვე ესპანეთი და პორტუგალია) ამარაგებდა, თუმცა ახალი საბადოების ძიება იმპერიის სხვა ტერიტორიებზეც მუდამ მიმდინარეობდა.

ტაციტუსის გადმოცემით, ლეგიონერები „გამოფიტა“ დამქანცველმა, ჭუჭყიანმა და სახიფათო სამუშაომ – „წყლის არხების გათხრამ და მიწისქვეშა გვირაბების გაყვანამ, რაც ღია ცის ქვეშაც კი მძიმე საქმე იქნებოდა“, მათ კი სულის შემხუთავ სიბნელეში, ზეთის ლამპების მკრთალ შუქზე უწევდათ მუშაობა. უკმაყოფილების გამოსახატად ლეგიონერებმა წერილი გაუგზავნეს იმპერატორს და მათი არაპოპულარული მეთაურის – კურციუს რუფუსის ტრიუმფალური ორდენით დაჯილდოება სთხოვეს. იმედოვნებდნენ, რომ ასეთი აღიარება რუფუსს, ფაქტობრივად, უშედეგო ძიებაზე ათქმევინებდა უარს. საბოლოოდ ვერცხლის ძებნა შეწყდა, ჯარის ბანაკი კი მოიშალა.

ეს ამბავი დიდი ხანია იწვევს კლასიკური პერიოდის მკვლევართა ინტერესს, თუმცა მსგავსი წამოწყების რამე მტკიცებულებას ან სადმე სხვა ტექსტში ხსენებას, ვერსად მიაგნეს. ლივერპულის უნივერსიტეტის რომის ეკონომიკისა და სამთო საქმიანობის სპეციალისტის, ალფრედ ჰირტის თქმით,  ეს არის „მირაბილია – საოცარი ამბავი, რა ტიპის ისტორიებსაც მხოლოდ მკითხველთა გასახალისებლად თხზავდნენ“.

თუმცა, უახლესმა აღმოჩენებმა ერთბაშად გამოაცოცხლა სამეცნიერო წრეები და მათ თანახმად, ტაციტუსის ნაამბობი სიმართლეს ასახავს; როგორც ჩანს, რუფუსი და მისი ლეგიონერები მართლაც ეძებდნენ ვერცხლს, თუმცა, ძიება მანამ შეწყვიტეს, სანამ მთავარ საბადოს მიადგებოდნენ. დღეს უკვე ვიცით, რომ იმ რეგიონში იმდენი ვერცხლი იყო, იმპერიის ბედის შეცვლა შეეძლო. თუმცა, რა მასშტაბის შანსი გაუსხლტათ ხელიდან, მხოლოდ ათასწლეულების შემდეგ გახდება ნათელი, როდესაც ერთი ახირებული გერმანელი მაძიებელი თავსატეხს ამოხსნის.

2016 წლის აპრილის ერთ სუსხიან საღამოს 72 წლის ყოფილი პარაშუტისტ-მედესანტე იურგენ აიგენბროდი რაინლანდ-პფალცის მხარეში, ბად-ემსის ისტორიულ ბალნეოლოგიურ საკურორტო ქალაქთან ტახზე ნადირობდა. ერთ-ერთ მარცვლეულის ყანაში უცნაური რამ შენიშნა: ორი პარალელური, მოყვითალო ზოლი ბალახის მწვანე ხალიჩას ჭრიდა.

მას შემდეგ, რაც აიგენბროდმა 2003 წელს გერმანიის არმიაში სამსახური დაასრულა, იგი ბად-ემსის მიდამოების არქეოლოგიამ და ისტორიამ გაიტაცა და ლანის ხეობაში რამდენიმე მცირემასშტაბიან ექსპედიციასაც უხელმძღვანელა.

იგი მოყვარული არქეოლოგი იყო, თუმცა მაშინვე მიხვდა, რომ ყანაში არსებულ ხაზებში ადამიანის ხელი ერია, რადგან კარგად იცოდა არქეოლოგიის ერთ-ერთი მთავარი კანონი: ბუნებაში სწორი ხაზები არ არსებობს. რაღაცამ ნიადაგის ქვეშ მიწის სიმკვრივე ისე შეცვალა, რომ ზედაპირზე მცენარეთა ზრდის ტემპიც შეიცვალა – რა შეიძლებოდა ყოფილიყო ეს?

მეტი სიცხადისთვის აიგენბროდმა თავის ძველ მეგობარს, პენსიაზე გასულ ფრეგატის კაპიტანსა და ისტორიის მოტრფიალე ჰანს-იოახიმ დიუ რუას ტერიტორიის დრონით გადაღება სთხოვა. აეროფოტოზე კარგად ჩანდა, რომ პარალელური ხაზები მარჯვენა მხარეს, სათამაშო ბანქოს მსგავს, მომრგვალებულ კუთხეს ქმნიდა. აიგენბროდს ფოტოს დანახვაზე პულსი აუჩქარდა. მსგავსი კონფიგურაციის ჩანახატები მანამდეც ენახა და ეს მხოლოდ ერთი რამ შეიძლებოდა ყოფილიყო – რომაული ჯარისთვის დამახასიათებელი ორმაგი სანგრები, რომლებიც იმპერიის საზღვრებთან მდებარე ბანაკებს იცავდა.

აიგენბროდის საქმე მხოლოდ ახლა იწყებოდა. „მას კობლენცში რაინლანდ-პფალცის არქეოლოგიური სამსახური გათხრების წარმოებაზე უნდა დაეთანხმებინა და, საბედნიეროდ, ისე შეაღონა, რომ მოახერხა კიდეც“, – იხსენებს დიუ რუა. საბოლოოდ, აიგენბროდმა ისე დაქანცა აღნიშნული მხარის არქეოლოგიური განყოფილება, წნეხმა გაჭრა და ირგვლივ მდებარე ტერიტორიაზე, რომელსაც ერლიხის პლატოს უწოდებენ, გეომაგნიტური გამოკვლევის ჩატარება გადაწყდა. დედამიწის მაგნიტურ ველში უმცირესი ცვლილებების გაზომვით დადასტურდა, რომ მიწის ქვეშ სხვა ადგილებშიც იკვეთებოდა ორმაგი სანგრების კვალი. აღმოჩნდა, რომ ის მონიშნავდა რომაული ბანაკის 8 ჰექტარს მიწისა და ხის თავდაცვითი კონსტრუქციებით.

ერლიხის ბანაკის გათხრები 2017 წელს დაიწყო არქეოლოგ თომას მაურერის ხელმძღვანელობითა და პიტერ ჰენრიხის (რაინლანდის მუზეუმი ტრირში) და მარკუს შოლცის (ფრანკფურტის გოეთეს უნივერსიტეტი) ზედამხედველობით. თავიდან ფიქრობდნენ, რომ ეს იქნებოდა იმპერატორ ავგუსტუსის (ძვ.წ. 27-ახ.წ. 14 წწ.) დროინდელი ერთ-ერთი დროებითი ბანაკი, რომლებსაც რომაული ლეგიონები ხშირად აწყობდნენ მსვლელობისას. მსგავსი ბანაკები მთელ ევროპაშია მიკვლეული, თუმცა, დოქტორანტ ფრედერიკ აუთის თქმით, რომლის სამუშაოსაც შოლცი კურირებს, ამ ტიპის აღმოჩენები არქეოლოგიური თვალსაზრისით „არც ისე შთამბეჭდავია“.

მაგრამ აიგენბროდს წაკითხული ჰქონდა ტაციტუსის საიდუმლოებით მოცული პასაჟი და ფიქრობდა, რომ შესაძლოა ერლიხი უფრო მნიშვნელოვანი ბანაკი ყოფილიყო. მატიაკების ხსენება პირველ მინიშნებას აჩენდა, რადგან ისინი წარმოადგენდნენ გერმანიკულ ტომს და ბად-ემსის მახლობლად სახლობდნენ. აიგენბროდმა იცოდა ამ რეგიონში ვერცხლის მოპოვების დიდი ხნის ისტორიაზეც, რაც კიდევ უფრო უმყარებდა ეჭვებს, რომ მის მიერ აღმოჩენილი ბანაკი და ტაციტუსის მატიანეში მოხსენიებული სამთო-საძიებო სამუშაოები ერთმანეთს უკავშირდებოდა. იქნებ სულაც აქ განეთავსებინათ უკმაყოფილო ლეგიონერთა ბაზა, ფიქრობდა იგი. 

პროფესიონალი არქეოლოგებისთვის აიგენბროდის ჰიპოთეზა დილეტანტის გულუბრყვილო აღფრთოვანებას ჰგავდა. მათ ენთუზიასტს უთხრეს, რომ სინამდვილეში აღნიშნული დისციპლინა ასე არ მუშაობს. „არქეოლოგიისა და ისტორიული ლიტერატურის დაკავშირება საკმაოდ რთულია, – ამბობს აუთი, – და ჩვენ სიფრთხილე გვმართებს ამ ლიტერატურის ინტერპრეტირებისას, რადგან ტაციტუსს არასოდეს უნახავს რომაული გერმანია“.

გათხრების დროს, სხვა არტეფაქტებთან ერთად, აღმოჩნდა თითბრის რგოლი ცხენის აღვირიდან, რკინის ლურსმნები და წიდა, თუმცა იქ ძალიან ცოტა მტკიცებულება მოიპოვებოდა ძეგლის ზუსტი დათარიღებისთვის. არქეოლოგებისთვის მთავარი გასაღები ძლიერ კოროზირებული, სავარაუდოდ ახ. წ. 37 ან 38 წელს რომში მოჭრილი ბრინჯაოს მონეტა იყო, რომელზეც კალიგულას პროფილის გარჩევა ძლივძლივობით ხერხდებოდა. შემდეგ, ძველი ჭის ფსკერზე აღმოჩნდა მოგვიანო პერიოდის, კლავდიუსის პერიოდის სპილენძის შენადნობის მონეტა. იმ ეპოქაში მონეტები დიდი ხნის განმავლობაში ცირკულირებდა, განსაკუთრებით, კლავდიუსის პერიოდში, როდესაც მათ იშვიათად ჭრიდნენ, ეს კი ზუსტ დათარიღებას კიდევ უფრო ართულებდა. თუმცა, როდესაც სხვა არქეოლოგიურ მასალასთან ერთად, შეისწავლეს კერამიკულ ნაკეთობათა ნამტვრევებიც, რომელთა შორის I საუკუნის შუა ხანებისთვის დამახასიათებელი თეფშებისა და დოქების ფრაგმენტებიც იყო, გუნდმა ერლიხის ბანაკი ახ. წ. 40-50-იანი წლებით დაათარიღა. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ზუსტად იმ პერიოდით, რომელზეც ტაციტუსი თავის მატიანეში წერს.

მაგრამ აიგენბროდის თეორია ჯერაც ვერ ჩაითვლებოდა დადასტურებულად. ბანაკის თარიღი ტაციტუსის ტექსტისას ემთხვეოდა, მაგრამ თუ რომაული ვერცხლის მაღაროს არსებობაც არ დამტკიცდებოდა, შესაძლოა ყველაფერი უბრალოდ დამთხვევა ყოფილიყო. ასეთი მტკიცებულების მოპოვება კი სულაც არ იყო მარტივი. ბად-ემსის მიდამოებში ძვირფასი ლითონების მოპოვება უძველესი დროიდან II მსოფლიო ომამდე მიმდინარეობდა. ეს მიწები სავსეა ძველი მაღაროებით, შახტებითა და გვირაბებით. „ამ მაღაროებიდან ზოგი შესაძლოა რომაული წარმოშობისა იყოს, – აღნიშნავს შოლცი, – მაგრამ ისინი გადააკეთეს შუა ან, სულაც, უკანასკნელ საუკუნეებში“. გარდა ამისა, II მსოფლიო ომის დროს ეს ტერიტორია ძლიერ დაიბომბა და რთულია კრატერებისა და უძველესი მაღაროების გარჩევა. „გაგვიმართლა, რომ იურგენ აიგენბროდი ყოფილი სამხედროა, ასე რომ მათი ერთმანეთისგან გარჩევა შეუძლია“, – ამბობს აუთი.

„ვინც იქ შესვლას გაბედავდა, განწირული იყო, რომ სარზე წამოეგებოდა“.  – იულიუს კეისარი, გალიის ომის ქრონიკები

იმის ნაცვლად, რომ აღმოუჩენელი მაღაროსთვის მიეკვლიათ, აიგენბროდმა დაარწმუნა არქეოლოგები, ყურადღება ახლომდებარე რომაულ ძეგლზე გადაეტანათ: ეს იყო „ბლიოსკოპფი“ (სიტყვასიტყვით „ტიტველი თავი“), პატარა საფორტიფიკაციო ნაგებობა, რომელიც, ერლიხიდან დაახლოებით ორნახევარი კილომეტრის დაშორებით მოტიტვლებული მთის თავზე იდგა. ეს ადგილი პირველად 1897 წელს პენსიაზე გასულმა ვიცე-პოლკოვნიკმა, ოტო დამმა შეისწავლა, რომელმაც, აიგენბროდის მსგავსად, იფიქრა, რომ სწორედ ტაციტუსის მიერ მოხსენიებულ ვერცხლის მაღაროს მიაგნო. დამმა დაასკვნა, რომ ბლიოსკოპფში მართლაც გამოადნობდნენ ლითონს მადნიდან, მხოლოდ ნაგებობა II საუკუნით დაათარიღა, ეს კი ტაციტუსის პერიოდზე ბევრად გვიანი იყო.

აიგენბროდის დაჟინებით, აუთმა ბლიოსკოპფი თავიდან შეისწავლა. გაირკვა, რომ XIX საუკუნეში გამოქვეყნებული დამის ნაშრომი „შეცდომებით იყო სავსე“. აუთმა ახალი გათხრები აწარმოა დამის დროს არარსებული თანამედროვე ტექნოლოგიებით, რომელთა შორის იყო ლიდარი – ლაზერული მანძილსაზომი, რომელიც მიწის ზედაპირის სკანირებით ავლენს დამარხულ სტრუქტურებს. შედეგად, გამოვლინდა კლავდიუსის ან უფრო ადრეული პერიოდის წყვილი მონეტა და არცერთი მომდევნო პერიოდიდან, როდესაც იმპერიას მისი მემკვიდრე ნერონი მართავდა.

ამ მონეტებმა დაამტკიცეს, რომ ერლიხის დიდი ბანაკი და ბლიოსკოპფის პატარა ფორტიფიკაცია ერთ პერიოდს განეკუთვნებოდა და, სავარაუდოდ, ერთმანეთსაც უკავშირდებოდა. ამასთან, დღეს უკვე ცნობილია, რომ ბლიოსკოპფი მდებარეობს ვერცხლის საბადოებით მდიდარ ადგილზე. ერლიხის დიდი ბანაკი, სავარაუდოდ, რომაული ბაზის როლს ასრულებდა და ბლიოსკოპფზე მომუშავე ლეგიონერებს ამარაგებდა. შემდეგ აიგენბროდმა წაიყვანა აუთი და რომაული მაღაროების სპეციალისტი მარკუს ჰელფერტი ბლიოსკოპფის გორაკის ქვეშ გამავალი გვირაბის სანახავად. ჰელფერტმა პრაქტიკულად უეჭველად დაადასტურა გვირაბის რომაული წარმოშობა, რაც საკმარისი აღმოჩნდა არქეოლოგებისთვის, საბოლოოდ ეღიარებინათ, რომ აიგენბროდი მთელი ამ ხნის განმავლობაში მართალი იყო. სავარაუდოდ, სწორედ ამ ადგილებზე წერდა ტაციტუსი. 

ბლიოსკოპფში გათხრების დაწყებიდან რამდენიმე კვირაში, აუთმა და მისმა ჯგუფმა ახალი აღმოჩენა გააკეთეს, რითაც კიდევ ერთი წერილობითი ანგარიში დადასტურდა რომის ისტორიიდან. ერთ-ერთ ორმოში, თითქმის ორი მეტრის სიღრმეზე, ისინი წააწყდნენ პრეისტორიული მონსტრის წვეტებიანი ხერხემლის მსგავს კონსტრუქციას. ნაპოვნს გარშემო მოწითალო მიწა შემოაცალეს და გამოავლინეს ბასრწვეტიანი, ერთმანეთის მიმართ საპირისპიროდ და დამრეცად განლაგებული ხის სარების წყებები, რომლებიც თხრილის ძირში იყო ჩარჭობილი და ერთ დროს ბლიოსკოპფის ფორტიფიკაციას ერტყა გარს. სწორედ ასეთ კონსტრუქციას აღწერს იულიუს კეისარი ბლიოსკოპფის სიმაგრის აგებამდე ერთი საუკუნით ადრე გალიის ომის ქრონიკებში: „ვინც იქ შესვლას გაბედავდა, განწირული იყო, რომ სარზე წამოეგებოდა“. კეისრის ჯარი ამ ბოძებს ციპპის (cippi) უწოდებდა. აუთმა და მისმა კოლეგებმა კი მათ pila fossata – „თხრილის სარები“ დაარქვეს. ცნობილი იყო, რომ ასეთი სახიფათო კონსტრუქციები გარს ერტყა რომაულ სამხედრო ბაზებს, თუმცა არც აქამდე და არც მას შემდეგ in situ მსგავსი არასოდეს არაფერი აღმოუჩენიათ.

თავად სარების აღმოჩენაზე არანაკლებ გაოცებას იწვევდა მათი სასწაულებრივად შემონახვა ჩვენს დრომდე. ბლიოსკოპფის ნიადაგი იმდენად მკვრივი და ჟანგბადით ღარიბი იყო, რომ ორი ათასწლეულის განმავლობაში შეინარჩუნა საკმარისი ტენი სარების წყლით გასაჟღენთად და მათთვის სტრუქტურული სიმყარის მისანიჭებლად. თხრილის სარები 2019 წელს ამოიღეს და როგორც აუთი აღნიშნავს, შესაძლოა „სულზე მიუსწრეს“, რადგან მიწის გამოშრობის მზარდი პროცესის გამო ხე უკვე მალე დაიწყებდა ლპობას და განადგურდებოდა რომის გამომგონებლობისა და სისასტიკის დამადასტურებელი ეს ძვირფასი ნიმუში.

ტაციტუსის ტექსტის თითქმის საბოლოო დადასტურებამ ახალი კითხვა გააჩინა: რამდენი ვერცხლი ვერ იპოვეს რუფუსის ლეგიონერებმა? აუთის კვლევამ დაამტკიცა, რომ რომაელები წარმოუდგენლად ახლოს მივიდნენ ვერცხლის საბადომდე, რომელიც მეტოქეობას გაუწევდა ჰისპანიის უმდიდრეს მაღაროებსაც კი. ეს იყო „ემსის ძარღვი“, რომელიც 16 კილომეტრზეა გადაჭიმული ბად-ემსის ჩრდილოეთიდან მდინარე რაინამდე. ნავარაუდევია, რომ ამ ძარღვიდან 200 ტონაზე მეტი ვერცხლი მოიპოვეს თანამედროვე ეპოქაში, სანამ II მსოფლიო ომის უკანასკნელ კვირებში ბად-ემსის მაღაროები დაიხურებოდა.

„რომაელებს რომ დანამდვილებით სცოდნოდათ მადნის აქაური მარაგი და სწორი ადგილიც ეპოვათ, – აღნიშნავს აუთი, – ვერცხლის მოპოვებას დაახლოებით ორი საუკუნის განმავლობაში შეძლებდნენ, სანამ საბოლოოდ არ დათმობდნენ თავიანთ ტერიტორიებს მდინარე რაინის ამ მხარეს“.

რომაელებს პოზიცია გამყარებული ჰქონდათ ზემო გერმანიაში, თუმცა თავად ბლიოსკოპფში – არა. მათ, დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემამდე ორი საუკუნით ადრე, დაახლოებით 260 წელს რაინიდან დასავლეთით დაიხიეს უკან. საინტერესოა იმის წარმოდგენა, თუ როგორ იმოქმედებდა ვერცხლის ასეთი საბადოს აღმოჩენა იმპერიაზე – განავრცობდა და გაახანგრძლივებდა მის არსებობას, თუ სულაც დააჩქარებდა რომის დაცემას? – მსგავსი ერთმანეთის გამომრიცხავი ვარაუდების განხილვა ისტორიკოსების თავშესაქცევი გასართობია. ლეგიონერებს რომ მთელი იმ ვერცხლის მოპოვება მოეხერხებინათ, რომელიც ფეხქვეშ ჰქონდათ, საუკუნოდ „არ ეყოფოდა მთელ იმპერიას, თუმცა, ნამდვილად მნიშვნელოვანი რესურსით უზრუნველყოფდა“, – ამბობს აუთი. მაგრამ იგი იმასაც ფიქრობს, რომ ვერცხლის შემცველი მადანი ძალიან ღრმად მდებარეობდა იმ დროის რომაული ტექნოლოგიით ამოსაღებად, რომის ხელისუფლებას კი არ ექნებოდა მიზეზი ძიება განეგრძო ტერიტორიაზე, თუკი იქ ადვილად მოსაპოვებელი რესურსი არ აღმოჩნდებოდა.  იურგენ აიგენბროდი 2023 წელს გარდაიცვალა გულის შეტევით. სულ რამდენიმე დღით მოასწრო დამტკბარიყო მედიაში გავრცელებული უამრავი მასალით, რომელიც საზოგადოებას რომაელების მიერ ვერნაპოვნი ვერცხლის ირონიულ ამბავსა და მის მიერ არქეოლოგიასა და ისტორიაში შეტანილ წვლილზე მოუთხრობდა. აიგენბროდიც ზუსტად ისე ჭვრეტდა სიმდიდრეს ამ მიწაში, როგორც რომაელები 2000 წლის წინ, თუმცა მათგან განსხვავებით იპოვა ის, რასაც ეძებდა.