დაბრუნება ძვლების მღვიმეში

„ვფიქრობ, გათხრები უნდა შევაჩეროთ“, – ვთქვი მე.

თითი კომპიუტერის ეკრანზე გამოსახული აჩრდილისეული გამოსახულებისკენ გავიშვირე და კენეილოე მოლოპიანის გავხედე, არქეოლოგსა და ექსპერტ-კრიმინალისტს, რომელსაც ჩვენს გუნდში `ბოუნსს“ (ინგლ. Bones – ძვლები)  უწოდებენ. პირდაპირ რეჟიმში ვუყურებდით, როგორ თხრიდნენ ჩვენი კოლეგები მარინა ელიოტი და ბეკა პეშოტო ჩვენგან 35 მეტრით ქვემოთ. „ძვლები“ ეკრანს მიაშტერდა. ვიდეოში არქეოლოგების შუბლის ფარანი სივრცეს ანათებდა. „რატომ შევაჩეროთ?“ მკითხა მან.

2018 წლის ნოემბერი იყო. ჩვენ სამხრეთ აფრიკაში, ამომავალი ვარსკვლავის მღვიმეთა სისტემის „მართვის ცენტრში“ ვისხედით. ეს მღვიმეთა სისტემა ჯამში ოთხი კილომეტრის სიგრძის ერთმანეთში გადახლართულ გასასვლელებს მოიცავს და ზოგ ადგილას 40 მეტრის სიღრმეზეც ეშვება. ხანდახან დარბაზსაც მიაგნებთ, რომელში წამოჯდომას ან დადგომასაც კი შეძლებთ, მაგრამ ღია სივრცეების უმეტესობა შედარებით პატარაა. მარინა და ბეკა, ჩვენი ორი ყველაზე გამოცდილი გათხრების მწარმოებელი, სწორედ ერთ-ერთ ასეთ სივრცეში მუშაობდა, დინალედიში.

ამ მღვიმის იატაკს თითქმის უხილავ ფენებად გადაკროდა კედლიდან ჩამოსული მტვრითა და ნაშალი მასალით ფორმირებული დანალექი. მაგრამ დანალექები, რომლებსაც მარინა და ბეკა იღებდნენ, ასეთივე ერთგვაროვანი არ იყო. თითქოს მანამდეც ახლეს ხელი. „მგონი, მღვიმის იატაკში ორმო იყო, – ვუთხარი ბოუნსს, – არა მგონია, ბუნებრივი ჩაღრმავება იყოს. უფრო საფლავს ჰგავს“, – დავასკვენი მე.

ბოუნსს თვალები გაუფართოვდა: „მართლაც“. ეკრანს კიდევ ერთხელ შეხედა. „ვფიქრობ, სწორი გადაწყვეტილება მიიღე, უნდა გავჩერდეთ“, – თქვა მან.

მაშინ ეს არ ვიცოდი, მაგრამ ამ გადაწყვეტილებამ მიგვიყვანა არა მხოლოდ სამეცნიერო აღმოჩენამდე, არამედ ჩემი ცხოვრების ყველაზე საშიშ და საკვირველ მომენტებამდე.

დინალედიში ადრეც, 2013 და 2014 წლებში, საოცარი ექსპედიციები გვქონდა. ორ თვეზე ნაკლებ დროში ჩემმა გუნდმა ამომავალი ვარსკვლავის მხოლოდ ერთ კვადრატულ მეტრში 1200 ნამარხი იპოვა – ძირითადად ძვლები და კბილები.

როგორც ჩვენს ათეულზე მეტ სამეცნიერო ნაშრომში აღვნიშნეთ, მსგავსი მასალა არასოდეს აღმოჩენილა პალეოანთროპოლოგიის ისტორიაში. ეს ნაშთები წარმოგვიდგენდა ადამიანის პრიმიტიული ნათესავების ახალ სახეობას, რომელსაც Homo naledi ვუწოდეთ; Homo, რადგან ის მიეკუთვნებოდა ადამიანის გვარს, ხოლო naledi ნიშნავს „ვარსკვლავს“ სესოთოს ენაზე, რომელიც გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის მღვიმეთა სისტემის რეგიონში (იოჰანესბურგიდან 50 კილომეტრში). თავად დარბაზს კი ვუწოდეთ დინალედი, ანუ „ვარსკვლავების დარბაზი“.

2013-2014 წლის გათხრების უდიდესი მონაპოვარი იყო H. naledi-ს თავის ქალა, რომელიც სრული ძვლებისა და ძვლის ფრაგმენტების წყებაში აღმოჩნდა. ძვლების ამ გროვას „თავსატეხის ყუთი“ დავარქვით. ჯამში თავსატეხის ყუთმა ერთი მეტრის რადიუსი მოიცვა და სავსე იყო განამარხებული ნიმუშებით.

თავსატეხის ყუთს 2018 წლის ნოემბერში დავუბრუნდით, რომ შეგვემოწმებინა, დაგვხვდებოდა თუ არა დინალედიში ძვლების კიდევ სხვა ფენები. ორი ახალი კვადრატი გავთხარეთ: ერთი – ყუთის სამხრეთით და მეორე – ჩრდილოეთით. ჩრდილოეთ კვადრატში ფრაგმენტების წყება აღმოვაჩინეთ, რომლებიც, თითქოს, იმავე ინდივიდს ეკუთვნოდა. მეტი რომ გავთხარეთ, უძვლო, სტერილურ ზონას მივადექით, შემდეგ კი ძვლების კიდევ ერთ წყებას, რომელშიც ქაოსურად ეწყო ყბის და კიდურების კარგად შენარჩუნებული ძვლები.

სანამ ბოუნსი და მე ეკრანზე ვიდეოს ცოცხალ რეჟიმში ვაშტერდებოდით, მარინამ და ბეკამ დანალექი ფენები ფრთხილად აიღეს და ძვლების ახალ გროვას მიაკვლიეს. რაც არ უნდა უცნაური იყოს, მის ირგვლივ ფორმირებულ დანალექ ქანებში მხოლოდ რამდენიმე ფრაგმენტი იყო – ან, საერთოდაც, არცერთი. ეს საეჭვოდ მოგვეჩვენა. თუ ძვლები დარბაზში ბუნებრივად მოგროვდა, მაშინ რატომ შეჯგუფდა? და რატომ იყო ამ გროვებს შორის ცარიელი სივრცე?

ამომავალი ვარსკვლავის მღვიმეში წლობით ვმუშაობდით და კარგად ვიცოდით, რომ ამ სივრცეებს H. naledi იკავებდა. და, ამასთან, გვქონდა საფუძველი გვეეჭვა, რომ მათ დინალედიში ძვლების საცავი ჰქონდათ. მაგრამ „ცხედრის განზრახ დამარხვა“ (ამ ტერმინს ფრთხილად ვიყენებდით ჩვენს ადრეულ ნაშრომებში) მკვეთრად განსხვავდება „დაკრძალვისგან“. 2015 წელს H. naledi-ს შესახებ გამოქვეყნებულ სტატიებში წამოვაყენეთ მოსაზრება, რომ დინალედიში ნაპოვნი ნაშთები ამ მღვიმეში ან ხელით მიიტანეს, ან ზემოდან ჩაყარეს, სავარაუდოდ, საკვამურისებრი გასასვლელით, რომელსაც „შახტს“ ვუწოდებთ. ამის საპირისპიროდ, დაკრძალვა ბევრად უფრო ნაფიქრი ქმედებაა: ცხედარს გააზრებულად მარხავენ, შემდეგ კი მიწით ფარავენ.

ჩვენი სახეობის ადრეულ წარმომადგენლებში დაკრძალვის კვალის აღმოჩენა ძალიან იშვიათია არქეოლოგიაში. ყველაზე ძველი მკაფიო მტკიცებულება ისრაელშია ნაპოვნი და, სავარაუდოდ, 120 000 და 90 000 წლითაა დათარიღებული. გარდაცვლილებს ხანდახან ნეანდერტალელებიც ასაფლავებდნენ, თუმცა მსგავსი რიტუალის ყველაზე მყარი მტკიცებულება მათი არსებობის უფრო გვიანდელ პერიოდში გვხვდება, 100 000-ზე ნაკლები წლის წინ. H. naledi კი – ჩვენი ყველაზე ფრთხილი გათვლებით – ბევრად უფრო ადრეული პერიოდით თარიღდება, 335 000-241 000 წლით.

H. naledi იყო Homo, თუმცა მისი ტვინის ზომა სამჯერ ჩამორჩებოდა ჩვენსას და თანამედროვე ადამიანთან ბევრი არაფერი ჰქონდა საერთო. მეცნიერებმა შესაძლოა დაუშვან, რომ დიდი მოცულობის ტვინის მქონე ჰომინინები, მაგალითად ნეანდერტალელები, კომპლექსურ ქცევას ავლენდნენ, მაგრამ ბევრად რთული დასაჯერებელია, რომ H. naledi-ც ჩართულიყო მსგავს ქმედებაში. ამგვარად, საკმაოდ რადიკალური იყო თეორიაც, რომ ამომავალი ვარსკვლავის სისტემა სამარხს შეიცავდა. დაკრძალვა ზედმეტად ადამიანური ქცევაა: ამას სჭირდებოდა დაგეგმვა, სოციალური ჯგუფის ერთიანი განზრახვა და იმის ცოდნაც, რომ სიკვდილი სამუდამოა.

2022 წლის დასაწყისისთვის კიდევ უფრო მეტი საფუძველი შეიძინა იმ მოსაზრებამ, რომ ჩვენ H. naledi-ს სამარხებს ვპოულობდით. ამომავალი ვარსკვლავის სხვადასხვა მონაკვეთში, მათ შორის „თავსატეხ ყუთში“, თავად დინალედიში და 100 მეტრის დაშორებით კიდევ ერთ დარბაზში, H. naledi-ს ნაშთები გავთხარეთ. ქანების ერთი მასიური ნატეხის სკანირებამ ბავშვის ცხედარიც კი გამოავლინა. თითქმის დანამდვილებით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ეს H. naledi-ა. ის სარეცხის კალათაზე პატარა სივრცეში მოკუნტულა და მის გვერდით, იმავე ორმოში, კიდევ ორი თუ სამი ცხედრის ნაშთებია. ძვალზე მკვრივი, ნახევარმთვარის ფორმის ნივთი – შესაძლო ქვის იარაღი – ყველაზე სრული ჩონჩხის ხელთან იდო.

ახლა უკვე გვქონდა მნიშვნელოვანი შეკითხვები და რადიკალური, საკამათო თეორია: შიმპანზეზე ოდნავ უფრო დიდი ტვინის მქონე სახეობა, რომელიც არ იყო ადამიანი, თავისიანებს მარხავდა.

ამომავალი ვარსკვლავის გათხრების დროს ჩემმა ორმოცდაათიოდე კოლეგამ მოახერხა დინალედის „შახტში“, 12-მეტრიან ვერტიკალურ გასასვლელში, დაშვება. მისი ყველაზე ვიწრო ნაწილი მხოლოდ 19 სანტიმეტრის სიგანისაა.

მიუხედავად იმისა, რომ ამ კვლევას უკვე თითქმის ათი წელია ვუძღვები, აღნიშნული სივრცის აღქმა მხოლოდ ჩემს წარმოსახვაში თუ შემეძლო. დეტალებზე წარმოდგენას ვიქმნიდი სხვების ეკრანზე ყურებით, კაბელების დახმარებით, რომლებიც მღვიმეთა სისტემაში გავჭიმეთ, რუკების მიმოხილვით და ნამარხებზე დაკვირვებით.

ახლა დინალედიმ ყველაზე დიდი სიურპრიზი გაგვიმხილა და მასზე შორიდან დაკვირვება უკვე აღარ იყო საკმარისი. თუკი მის ახლოდან სანახავად სიცოცხლე ან კიდური უნდა ჩამეგდო საფრთხეში, რა გაეწყობოდა.

სანამ „შახტში“ გზის გაკვალვაზე ვიფიქრებდი, ჯერ უნდა მცოდნოდა, საერთოდ გავეტეოდი თუ არა იქ. წონის დაკლება დამჭირდა. უკვე ჩემს 57-ე დაბადების დღეს ვუახლოვდებოდი. ასეთი მისიისთვის ბევრი წელი აღარ მქონდა დარჩენილი. ჩემს თავს დიეტა და ვარჯიშის გეგმა შევუდგინე. მომდევნო რამდენიმე თვეში 25 კილოგრამი დავიკელი და თავს ჯანსაღად ვგრძნობდი.

ივლისში, იმ დღეს, როდესაც პირველად უნდა მეცადა ჩაძრომა, დილის 5 საათზე გავიღვიძე და ლურჯი კომბინეზონი ამოვიცვი. გონება ცოლისკენ გამექცა, რომელიც, სავარაუდოდ, ამ წუთებში იღვიძებდა სამსახურში წასასვლელად. დავფიქრდი ჩვენს ორ შვილზე. ორივე მათგანი დაშვებულა „შახტში“ და მათ იცოდნენ, რამდენად რთული და სახიფათო იყო ეს.

 ჯერაც არ მქონდა მათთვის ნათქვამი, რას ვაპირებდი. ბევრს ვეჭვობდი იმაზე, თუ რამდენად შევძლებდი „შახტში“ გაძრომას. გულის სიღრმეში ვიცოდი, რომ ოჯახის რომელიმე წევრი, ალბათ, შეძლებდა, გადაეფიქრებინა ჩემთვის იქ წასვლა.

როდესაც რამე სახიფათოს ზღარზე დგახარ, ყოველთვის გეპარება ეჭვი და მეც ყოყმანმა მომიცვა `შახტის“ ვიწრო უფსკრულში ფეხების ჩაყოფისას. სახით მღვიმის კედელს ვუყურებდი, კომბინეზონი ქვის ამონაშვერებს გამოდებოდა, ჩემი ბარძაყი კი ნაპრალში ძლივს ეტეოდა. ჩემი ჩაფხუტის ფარანი ირგვლივ შიშისმომგვრელ, მისტიკურ ჩრდილს აჩენდა. ჩემი ქვედა ტანი უკვე შიგნით იყო. ღრმად ჩავისუნთქე და წარმოვიდგინე, როგორ სივიწროვეში ვეშვებოდი. ძველ ნაცრისფერ კლდეს ავეკარი. ნახევარი ტანი ქვემოთ მქონდა, ნახევარი – ზემოთ. ეს მხოლოდ დასაწყისი იყო.

ავხედე მაროპენ რამალეპას, ჩემი გუნდის წევრს, ჩემს მეგზურს დაშვების პირველი ეტაპისთვის. მან ჩაიცუცქა და ყურებამდე გამიღიმა: „შენ ეს შეგიძლია, პროფ!“ – მითხრა მან. ამოოხვრით ვუპასუხე, ჩემი ამონასუნთქი კი ორთქლივით ამოვიდა მღვიმის ცივ ჰაერში. რამდენიმე წუთში ღრმად ჩავისუნთქე, ზურგზე გადავწექი და ნელ-ნელა ჩაძრომა დავიწყე.

ფეხსაცმელს ვგრეხდი, რომ „შახტის“ შესასვლელში გავტეულიყავი. შესვლის უხეირო კუთხემ მაიძულა, სახე კლდეზე მიმეჭყლიტა. ჯერ მიზიდულობის ძალა მეხმარებოდა, შემდეგ კი მკერდი გამეჭედა. იქამდე ვიგრიხებოდი და ვაწვებოდი, სანამ ბნელი გვირაბის კედელმა მხედველობაც არ წამართვა. არ ველოდებოდი, რომ კედლები ამდენად სველი იქნებოდა; სრიალა ზედაპირზე მოჭიდება მიჭირდა. მაროპენის მითითებისამებრ ჩემი სხეული ქვემოთ და მარჯვნივ შემაშფოთებლად პატარა კლდის სივრცეში ჩავუშვი. ჩემი ფეხსაცმელი ძლივს ეტეოდა.

მესმოდა დერკ ვან როიენის, დღევანდელი დაშვების გზამკვლევის ხმა, რომელიც სიბნელეში მიძღვებოდა. „აბა, როგორაა საქმე?“ – დაიძახა მან, – „ჯერჯერობით ყველაფერი კარგადაა!“ ვუპასუხე მე. ახლა უკვე საბოლოოდ უნდა გადამეწყვიტა: თუ დაშვებას გავაგრძელებდი, სხვა გზა აღარ დამრჩებოდა და ჩემი სხეულის ყველაზე განიერი ნაწილი უნდა ჩამეშვა. დავიმანჭე. უკანაც ამ გზით უნდა დავბრუნებულიყავი.

თვალები დავხუჭე, შემდეგ ვიწრო ხვრელში ტანი ჩავაძვრინე. მარჯვენა ფეხის თითი გავჭიმე, რომ მოზრდილ სტალაგმიტს მივწვდენოდი. დიდი სირთულით მოვახერხე, რომ ბალერინასავით ცერზე დავბზრიალებულიყავი. მსუბუქად ჩავისუნთქე და სივრცეში გავუჩინარდი.

სრული სიგიჟე.

ჩემი სხეული სტალაგმიტის წვერს უკვე მისწვდა. ფაქტობრივად ვეხუტებოდი – ლოყა სველ კლდეზე მივაბჯინე. სულის მოთქმისას გარშემო მიმოვიხედე. მივხვდი, რომ ეს სულაც არ იყო შახტი. ის სამეცნიერო სტატიების ჩანახატებისგანაც კი განსხვავდებოდა. 2013 წელს მისი აღმოჩენის შემდეგ მას საკვამურს ვეძახდით: ერთ, ვერტიკალურ გასასვლელს. სინამდვილეში ეს ჩახლართული ქსელი იყო. წარმოვიდგინე, როგორ დაძვრებოდა აქ H. naledi, როგორ მიცოცავდნენ უფროსები და ბავშვები, ტანით ჩვენზე მომცროები, ნებისმიერ სასურველ დერეფანში.

სანამ ქვემოთ მივძვრებოდი, გონებაში ეს აღმოჩენები მიტივტივდებოდა. ჩემი თეძოები 19-სანტიმეტრიან ღრიჭოში გაძვრა, მაგრამ მკერდით რომ ჩავედი, კლდის ვერაგი შვერილი შუაში მომაწვა. „ეს შვერილი ჩასვლის საშუალებას არ მაძლევს!“ – ამოვიხავლე მე.

ავიხედე, სადაც მაროპენი ჩემ ზემოთ იჯდა, შესასვლელთან ახლოს. ერთ მხარეს საცოცი თოკი ეკიდა, რომელიც მაროპენს და მე გვაკავშირებდა. ამ თოკით ჩვენი აღჭურვილობა უნდა ჩამოგვეშვა მღვიმეში. რამდენადაც შევძელი, თოკი მარჯვენა მაჯაზე დავიხვიე. „მაროპენ! – დავიყვირე, – რომ გეტყვი, ამწევ? ვცდილობ თავი გავითავისუფლო!“

ვიგრძენი, როგორ მომიჭირა თოკმა მაჯაზე. „ამწიე!“ – დავიყვირე. თოკი გაიჭიმა და მეც ვეცადე მთელი ძალით მივწოლოდი. ეს საკმარისი იყო იმისთვის, რომ რამდენიმე სანტიმეტრით ავწეულიყავი და მკერდი გამეთავისუფლებინა.

ჩავხედე გაუვალ მღვიმეს. გონებაში ათასი ფიქრი მიტრიალებდა. ცხრა წელი ვვარაუდობდი, რომ „შახტი“ იყო განსაკუთრებული არხი, მნიშვნელოვანი სივრცე H. naledi-ს ქცევის შესასწავლად. მაგრამ ვცდებოდი. ის არაფრით იყო განსაკუთრებული გარდა იმისა, რომ აქ ადამიანებიც ეტეოდნენ. ჩვენ ზედმეტად ვირთულებდით საქმეს აქ ჩამოსვლით.

გადაწყვეტილება მივიღე. „დერკ, შეგიძლია, ეს შვერილი მოტეხო?“ – ვკითხე მე. შეიძლება დერკს გასასვლელის დაზიანება არ უნდოდა, თუმცა ეს არ გამოუვლენია. რამდენიმე სწრაფი მოძრაობით მოტეხა ამოშვერილი ქანი ჩაქუჩის დარტყმით. ამჯერად მკერდი აღარ გამეჭედა. ტკივილისგან ყბა შემეკრა, მაგრამ გავთავისუფლდი. გავაგრძელე ქვემოთ ჩასვლა.

რამდენიმე წუთის შემდეგ ფეხსაცმლით კიბის წვერს შევეხე. ვერც კი ვიჯერებდი. ეს იყო კიბე, რომელიც ჩვენმა გუნდმა დინალედისთვის შექმნა. როდესაც ვინმე აქამდე ჩამოვიდოდა, „მართვის ცენტრიდან“ ჩვენი გუნდი სიგნალს გაუშვებდა იმის შესატყობინებლად, რომ მძიმე გასასვლელი დასრულდა: მარინა კიბესთანაა! ბეკა კიბესთანაა! კენე კიბესთანაა!

„ბერგერი კიბესთანაა!“

ფეხი დინალედის იატაკზე დავდგი და თვალები დავხუჭე. ცრემლები მომაწვა. უკანასკნელი 8 წელი – ამ ადგილის აღმოჩენის დღიდან – ვფიქრობდი, რომ აქ ვერასოდეს მოვხვდებოდი. აქამდე მოსასვლელად რთული გზა გავიარე, მაგრამ უკვე რამდენი რამ ვისწავლე. ტკივილი და შიში ღირდა ამად. ახლა მაქსიმალურად ნაყოფიერად უნდა გამომეყენებინა შემდგომი საათები.

ტელეფონი ამოვიღე და ცოლთან ვიდეოზარი ჩავრთე (მღვიმის ინტერნეტის სისტემით). რომ აიღო, გავუღიმე. სახე ჭუჭყიანი და ოფლიანი მქონდა, ხმა კი – ეიფორიით სავსე.

„დინალედის დარბაზში ვარ, – ვუთხარი მე, – შევაღწიე!“

სახეზე გაოცება შეეტყო. „და უკან როგორღა ახვალ?“ – იკითხა მან.

„თუ შემოვედი, გავალ კიდეც“, – ვუპასუხე მე.

გულწრფელად რომ ვთქვა, დარწმუნებული არ ვიყავი, რამდენად შევასრულებდი ჩემს დანაპირებს – უკან გასასვლელი გზა ისეთივე რთული იყო, როგორც აქ ჩამოსვლა. შეიძლება, უფრო რთულიც კი. მაგრამ ჯერ შიშის დრო არ იყო. ჯერ ყველაფერი უნდა შემესწავლა.