დღეგრძელობისა და ჯანმრთელობის საიდუმლო

ჩვენს წინაპრებთან შედარებით, ბევრად დიდხანს ვცოცხლობთ, მაგრამ ვერ ვიტყვით, რომ ამას თან მხოლოდ დადებითი მხარეები ახლავს; მაგალითად, სულ უფრო მეტი ჩვენგანი ატარებს დიდ დროს – ზოგჯერ ათწლეულებსაც – ფიზიკური და მენტალური პრობლემებით, რომლებიც ყოველდღიურობას ამძიმებს. იმისათვის, რომ სიცოცხლით ტკბობა მაქსიმალურად შევძლოთ, ბიოლოგები და დღეგრძელობის მკვლევრები სულ უფრო მეტ ყურადღებას აქცევენ ხერხებს, რომელთა დახმარებით ჯანმრთელი და აქტიური ცხოვრების გახანგრძლივებას შევძლებთ.

მიუხედავად იმისა, რომ ჯანმრთელობის ხანგრძლივობის ცნება პირველად ოცდაათიოდე წლის წინ გამოჩნდა სამედიცინო ჟურნალებში, ის თანდათან კლინიცისტებსა და პაციენტებშიც გავრცელდა. მისი განსაზღვრება გაფართოვდა და მეტი ყურადღება დაეთმო სიცოცხლის ხარისხის გაუმჯობესებას ხანდაზმულობაში, როდესაც ჯანმრთელობის გარკვეული მდგომარეობა საგრძნობლად გვიძნელებს ყოველდღიურ ყოფას. მაგალითად, მედიკამენტებით დარეგულირებული ჰიპერტენზია ჯანმრთელობის ხანგრძლივობაზე არსებითად არ იმოქმედებს, მაგრამ ინსულტი ან დემენცია სულ სხვა საქმეა, ამბობს ჰარვარდის სამედიცინო სკოლის ექიმი და მეცნიერი შერონ ინოიე, რომელიც ასაკის მატებასთან დაკავშირებულ საკითხებს იკვლევს.

ამ დარგში მომუშავე მკვლევრებს მრავალფეროვანი მიზნები აქვთ: დაბერების თანმდევი მექანიზმების შეცნობა, ჯანმრთელობის ხელშემწყობი გენების იდენტიფიცირება, იმ მოქმედებებზე კონცენტრირება, რომელთა ყოველდღიურ ცხოვრებაში დანერგვა ჯანმრთელობას ახანგრძლივებს. თუმცა, შეგროვებულ მონაცემთა სიმრავლიდან საკმაოდ მარტივი დასკვნა გამომდინარეობს: სრულიად შესაძლებელია, სიცოცხლის გახანგრძლივებასთან ერთად, ჯანმრთელობაც გავიხანგრძლივოთ.

მაგალითისთვის, განვიხილოთ ასი წლის ასაკს გადაცილებული ადამიანები, რომლებთანაც ნიუ-იორკში მდებარე ალბერტ აინშტაინის სახელობის სამედიცინო კოლეჯის მკვლევარი ნირ ბარცილაი მუშაობს. აკადემიურ ენაზე რომ ვთქვათ, მის ჯანმრთელ ცდისპირებს ე.წ. ავადობის შეკუმშვა ახასიათებთ – ცხოვრების ძალიან მცირე ნაწილს ატარებენ ავადმყოფობაში. „არამარტო მეტხანს, არამედ ბევრად ჯანმრთელადაც ცხოვრობენ, – ამბობს ბარცილაი, – თავიანთ მეგობრებთან შედარებით 50 წლით გვიან ავადდებიან, თავიანთი შვილების თანატოლებთან შედარებით – 30 წლით გვიან“.

ასწლოვან ადამიანთაგან ზოგიერთს უბრალოდ გაუმართლა და შესაშური გენეტიკური მონაცემები დაჰყვა. თუმცა, ასაკობრივ დაავადებებთან ასოცირებული გენების ამოცნობა იმგვარი პრეპარატების შემუშავების საწინდარი იქნება, რომლებიც გენეტიკურ ლატარიაში ნაკლებ იღბლიან ადამიანებს გამოადგება.

ბარცილაის კვლევების ფოკუსში ის გენებია, რომლებიც „კარგ“ ქოლესტეროლს არეგულირებს და ჯანმრთელობის შენარჩუნებაში გვიწყობს ხელს. ცდისპირებს მაღალი ალბათობით ახასიათებთ ქოლესტეროლის მაკონტროლებელი CETP გენის კონკრეტული ვარიანტი. ეს პაციენტები, როგორც წესი, უფრო მეტხანს ცოცხლობენ და ტვინის ფუნქციის მაჩვენებლებიც უკეთესი აქვთ, ამბობს იგი. კვლევები მიზნად ისახავს CETP გენის ეფექტის წაბაძვას. ბარცილაის თქმით, თუ მომავალში მედიკამენტურ არსენალში ასეთი პრეპარატები გვექნება, ადამიანები გაიხანგრძლივებენ ჯანმრთელობას, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, თუ კვების რაციონის და რეჟიმის, ვარჯიშისა და სოციალური ურთიერთობების შესახებ არსებულ რეკომენდაციებსაც გაითვალისწინებენ.

ჯანმრთელობის გახანგრძლივებასთან დაკავშირებულ უახლეს მიღწევათა შეფასება დამოკიდებულია იმაზე, თუ რა მხრიდან მივუდგებით საკითხს, გვიხსნის ინოიე, რომელიც ჰარვარდთან აფილირებულ ხანდაზმული ტვინის ცენტრსაც ხელმძღვანელობს. „დღეგრძელობის მკვლევარს რომ დაეკითხოთ, სიცოცხლის გამახანგრძლივებელი უახლესი პრეპარატებით გამოგიჭედავთ ყურებს, რომლებიც, ძირითადად, მოდელირებულ ან ცხოველებზე ცდის სტადიაზეა“, – გვითხრა მან. თუმცა, ინოიესთვის ჯანმრთელობის გახანგრძლივებაზე მუშაობის ამოსავალი წერტილი პრევენციაა.

„ყველანაირი პრეპარატის გარეშეც შეგვიძლია ცხოვრება გავიუმჯობესოთ ვარჯიშის, კვების, ძილისა და სოციალური კავშირების საშუალებით. ამ ოთხ რამეზე მუშაობა ნებისმიერ ადამიანს ძალუძს“.
ნირ ბარცილაი, მკვლევარი

მისი თქმით, პრევენციაში იგულისხმება ხილ-ბოსტნეულით მდიდარი კვება ნაკლები ნახშირწყლებით, თამბაქოსა და ჭარბი ალკოჰოლის ამოღება, მენტალური აქტიურობა და ჩართულობა მოხალისეობრივ საქმიანობებში, აერობიკასა და ძალისმიერ ვარჯიშებში. უახლესმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ტვინის ჯანმრთელობის შენარჩუნებაში რაციონი, ფიზიკური დატვირთვა, გონებრივი ვარჯიშები და მსგავსი აქტივობები დიდ როლს ასრულებს.

ბარცილაიც ამავე აზრზეა – „ყველანაირი პრეპარატის გარეშეც უკვე შეგვიძლია, ცხოვრება გავიუმჯობესოთ ვარჯიშის, კვების, ძილისა და სოციალური კავშირების საშუალებით“, – ამბობს იგი. „ამ ოთხ რამეზე მუშაობა ნებისმიერ ადამიანს ძალუძს“.

ჯანსაღი ძილი უმნიშვნელოვანესია და მუდმივად უნდა ვიზრუნოთ ამაზე, გვითხრა ვაშინგტონის უნივერსიტეტის დღეგრძელობის მკვლევარმა და ბიოტექნოლოგიური კომპანია Optispan-ის აღმასრულებელმა დირექტორმა, მეტ კებერლაინმა. აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრის თანახმად, დღე-ღამეში 7 საათზე ნაკლები ძილი ზრდასრულ ადამიანებში ზრდის მრავალი პრობლემის გამოვლენის რისკს, როგორებიცაა შაქრიანი დიაბეტი (ტიპი 2), ჰიპერტენზია, გულის დაავადებები, მენტალური ჯანმრთელობის გაუარესება და ნაადრევი სიკვდილიც კი.

ჯანსაღი კვების ძირითადი პრინციპები საკმაოდ კარგადაა შესწავლილი, თუმცა კებერლაინი აღნიშნავს, რომ სხვადასხვა ადამიანისთვის ეფექტური სხვადასხვა სტრატეგია შეიძლება აღმოჩნდეს. ზოგს ხილ-ბოსტნეულითა და მთლიანმარცვლოვანი პროდუქტებით მდიდარი ხმელთაშუა ზღვის რაციონი უხდება, სხვას ინტერვალური შიმშილი ან ცხიმებით მდიდარი კეტოგენური რაციონი შეეფერება – ყოველთვის უნდა დავუკვირდეთ, თუ რა უფრო ჯანსაღად გვაგრძნობინებს თავს, გვირჩევს კებერლაინი.

მისივე თქმით, ჯანმრთელობის გახანგრძლივებაში ასევე შეიძლება მნიშვნელოვანი როლი ითამაშოს ჯანმრთელობის საწყის მონაცემთა მონიტორინგმა – ვიტამინების, ჰორმონებისა და სისხლში შაქრის შემცველობის დონის შემოწმებამ. თუკი ამ ინდიკატორებს 30-40 წლის ასაკში უკვე გავიზომავთ, წარმოდგენა შეგვექმნება, რა ზომებს შეიძლება მივმართოთ მოგვიანებით – ან თუნდაც სასწრაფოდ. თუმცა კებერლაინი აღნიშნავს, რომ აშშ-ში ამ ანალიზების საფასურს დაზღვევა სამწუხაროდ არ ფარავს ხოლმე.

ის ასევე გვაფრთხილებს, რომ არც ყოველდღიურად მულტივიტამინის მიღება ღირს, თუკი არ ვიცით, რისი დეფიციტი გვაქვს – შეიძლება, ვიტამინის ნაკლებობა მართლაც გვქონდეს, თუმცა მულტივიტამინი ჩვენს კონკრეტულ საჭიროებას ვერ ავსებდეს.

სოციალური კავშირები, როგორც ჯანმრთელობის გახანგრძლივების ხერხი, ერთი შეხედვით შეიძლება მარტივი მოგვეჩვენოს, მაგრამ ხშირად ის უგულებელყოფილია, რაც დროთა განმავლობაში პრობლემური ხდება, რადგან ჩვენი სამეგობრო წრე ასაკთან ერთად ისედაც ბუნებრივად მცირდება. მათთვისაც კი, ვინც ყოველდღიურობაში თანაცხოვრობს და ეურთიერთება არანაკლებ ერთ ადამიანს (მაგალითად, მეუღლეს), ხანდაზმულ ასაკში მაინც სჭირდება სხვა სოციალური ურთიერთობები და ქმედებები, რომლებიც მარტოობისგან გვიცავს და გონებრივ აქტიურობას უწყობს ხელს.

ამ მხრივ, ზოგისთვის, უპირველეს ყოვლისა, საკუთარ თავზე მუშაობაა აუცილებელი. კებერლაინის თქმით, თუკი ადამიანებთან ურთიერთობები გვიძნელდება, შეგვიძლია შინაგან სიმშვიდესა და ცხოვრების ჯანსაღ წესზე ვიზრუნოთ, მაგალითად, მედიტაციითა და „მაინდფულნესის“ ვარჯიშებით. თუმცა, მეგობრების შეძენა მაინც კარგი აზრია, რადგან ამას სხვა სიკეთეებიც ახლავს.

დაბერების ეროვნული ინსტიტუტის თანახმად, ჯგუფში გაწევრიანება, რომელიც ჩვენთვის ისედაც საყვარელ საქმიანობას უკავშირდება – მაგალითად, ფეხით სიარულს – ასევე გვაჯანსაღებს, როგორც მენტალურად, ისე ფიზიკურადაც და უამრავ დადებით შედეგს იწვევს, მათ შორის, ამცირებს დემენციის, გულის დაავადებებისა და ინსულტის რისკს.

მხოლოდ გარეთ გასვლა, თუნდაც ძაღლის გასასეირნებლად, უკვე ერთგვარი ვარჯიშია და ჩვენი ბედნიერების ხარისხს ზრდის. სხვებისთვის სასარგებლო საქმეში ჩაბმა ხელს უწყობს ტვინის აქტიურობასა და სოციალურ ურთიერთობებს; შედეგად იზრდება პირადი კმაყოფილებაც, რაც მახსოვრობის გაუმჯობესებასა და სტრესის შემცირებას უკავშირდება.

როგორც აღმოჩნდა, ხანგრძლივი, ჯანმრთელი ცხოვრების საიდუმლო კარგად ცხოვრების საიდუმლოც ყოფილა.