თავისი განვითარების მწვერვალზე უძველესი ქალაქი ხათუსა, ხეთების ცივილიზაციის დედაქალაქი, ალბათ ყველა მნახველს გააოცებდა. დღევანდელი ცენტრალური თურქეთის ტერიტორიაზე ციცაბო ბორცვზე გაშენებულ ქალაქს გარს ერტყა მაღალი კედლები. იქ ცხოვრობდა, სულ მცირე, 7000 ადამიანი და გვხვდებოდა ვრცელი სატაძრო კომპლექსები თუ შთამბეჭდავი ქვის გალავანი, რომელიც კილომეტრების სიშორიდანაც მოჩანდა. დღეს ეს ბორცვი იდუმალებითაა მოცული.

ოდესღაც აქ მდგარ სასახლესა თუ ტაძრებზე მხოლოდ ქვის საძირკვლები თუ მიანიშნებს, გამხმარ ბალახს რომ შეუმოსავს. ქალაქის ზოგიერთი კარიბჭე კვლავ დგას, რომელთაც ლომების, სფინქსებისა და ცულით შეიარაღებული ღმერთის ქანდაკებები იცავს. მაგრამ ბევრი არაფერია შემორჩენილი. ალიზის კედლები საუკუნეებმა ჩამოშალა; წყალდიდობებმა თუ თოვლის ნადნობმა წყალმა ბორცვის ზედაპირი გადარეცხა და თიხის ფირფიტებით სავსე ნაგებობები ფერდობებზე დააგორა. სულ უფრო მეტად ქრება მინიშნებები, რომლებმაც შეიძლება ახსნას, თუ რა ამბავი გადახდათ ძლევამოსილ ხეთებს – დაკარგულ იმპერიას, რომლის უკეთ გაგებასაც მეცნიერები მხოლოდ ახლა იწყებენ.

ხეთები გაუჩინარდნენ დაახლოებით ძვ. წ. 1180 წელს. ისე უეცრად გაქრნენ, მსგავსი შემთხვევა ერთი-ორი თუ მოიძებნება ისტორიაში. სულ მცირე 450 წლის განმავლობაში ისინი აკონტროლებდნენ თანამედროვე თურქეთის უდიდეს ნაწილს და კიდევ უფრო შორეულ ტერიტორიებსაც სწვდებოდნენ – შავი ზღვის სანაპიროთა მახლობელი მიწებიდან შუამდინარეთამდე და ხმელთაშუა ზღვის წყლებამდე. ანატოლიის კლდოვან მხარეებში მათ ააშენეს დახვეწილი ქალაქები, შთამბეჭდავი ტაძრები და სასახლე. ხეთებმა შექმნეს თიხის ფირფიტების უზარმაზარი არქივები, რომლებიც ლურსმული დამწერლობით გვაცნობდა უამრავ ძველ ენასა და საკრალურ რიტუალს. მათი მეფეები სარგებლობდნენ სავაჭრო მარშრუტებით, ბევრად რომ სცდებოდა ხეთების მშობლიურ მიწებს. ერთხელ ისინი შუამდინარეთის სიღრმეშიც კი შეიჭრნენ, ხოლო რამსეს II-სთან გადაკვეთა და ქადეშის ბრძოლის გამართვა მსოფლიოს პირველი საზავო ხელშეკრულებით დასრულდა.

„მათ შეძლეს ეგვიპტელებს შებრძოლებოდნენ, ასე რომ ბაბილონელები და ასურელები თავიანთ თანასწორებად მიიჩნევდნენ ხეთებს“, – ამბობს ანდრეას შახნერი გერმანიის არქეოლოგიური ინსტიტუტიდან, რომელიც თითქმის ერთი საუკუნეა აწარმოებს გათხრებს ხათუსაში. და მაინც, „ეგვიპტელები, ასურელები… ყველანი ისტორიული მეხსიერების ნაწილად იქცნენ, ხეთები კი სრულიად გაქრნენ“.

სწავლულებმა ხეთების არსებობის შესახებ მხოლოდ 3000 წლის შემდეგ შეიტყვეს, როდესაც უძველესი ეგვიპტური ტაძრების რელიეფურ წარწერებსა და თიხის ფირფიტებზე დატანილ დიპლომატიურ კორესპონდენციას მიაკვლიეს. ასე დაიწყო ხეთების დედაქალაქის ძიება. ადრეულ 1900-იან წლებში მიმდინარე გათხრებისას აღმოჩნდა ლურსმული დამწერლობით შესრულებული თიხის ფირფიტების მთელი საგანძური, რაც ადასტურებდა ეჭვებს იმის შესახებ, რომ ხეთების დაკარგული დედაქალაქი ხათუსა უნდა ყოფილიყო.

ხათუსაში მკვლევრებმა განაგრძეს აღმოჩენები და მეცნიერებმა თავი მოუყარეს იმპერიის ცხოვრების ამსახველ დეტალურ ინფორმაციას სამეფო დავებზე, რელიგიურ ცერემონიებსა თუ ძაღლის მოკვლისთვის განკუთვნილ სასჯელზე. და მაინც, აღნიშნული იმპერიის დაცემის მიზეზები კვლავ იდუმალებითაა მოცული. როგორ გაუჩინარდნენ ძლევამოსილი ხეთები ასე უკვალოდ – და რას შეიძლება გვასწავლიდეს დღეს მათი უეცარი გაქრობა?

ივნისის დასაწყისიდან ოქტომბრის მეორე ნახევრამდე შახნერი კვირაში შვიდ დღეს ატარებს ხათუსას კვლევაში. 2006 წლიდან იგი ცდილობს, გარკვეული აზრი გამოიტანოს ნანგრევების უწესრიგო გროვიდან. „არაფერია თავის ადგილზე“, – ამბობს იგი ამოოხვრით.

ერთ დღეს შახნერს შევუერთდი ხათუსას დიდი ტაძრის კომპლექსში, რომელიც რიტუალურ სივრცეებს, შიდა ეზოებს, საწყობებსა და საიდუმლო კამერებს მოიცავდა. შახნერი გზას მიიკვლევდა წელამდე სიმაღლის ქვის ბლოკებში და წამდაუწუმ მაღლა იყურებოდა მობათქაშებული კედლებისკენ, თავის დროზე 9 მეტრს რომ აღწევდა. მან მიმიყვანა ხეთების სამყაროს ცენტრში – დიდ ტაძარში, რომელიც ჭექა-ქუხილის ღმერთ თარხუნთისა და მისი მეწყვილის, არინას მზის ქალღმერთისადმი იყო მიძღვნილი. საძირკვლები, რომლებითაც ტაძარია გარშემორტყმული, ინარჩუნებს იმ 80 საწყობის კონტურებს, სადაც ღვინით, წყლითა და მარცვლეულით სავსე ჭურჭელს ინახავდნენ. „როდესაც მეფე ლაშქრობიდან ბრუნდებოდა, მთელ ალაფს ჭექა-ქუხილის ღმერთს უძღვნიდა“, – მითხრა შახნერმა. „აქ უნდა მოეტანა ნადავლი“.

რატომ გააშენეს ხეთებმა თავიანთი დედაქალაქი აქ? ეს ერთ-ერთი მთავარი შეკითხვაა, რომელსაც შახნერი უტრიალებს. იმპერიის გასაშენებლად ცენტრალურ ანატოლიაზე უფრო არახელსაყრელი ადგილი ცოტა თუ არსებობს. შავ ზღვასა და სირიის უდაბნოებს შორის მოქცეული ხათუსა განთავსებულია იშვიათი უკიდურესობების მიწაზე. მტკნარი წყაროები უხვადაა კლდოვან, ფაქტობრივად, სახნავ-სათესად ყოვლად გამოუსადეგარ მახლობელ მთებში. მეორე მხრივ, აღნიშნული რეგიონის რამდენიმე ველი უმოწყალოდ მშრალია წლის უმეტეს პერიოდში, სანამ მათ სეზონური წყალდიდობები დატბორავს.

ხეთური ტექსტების დეტალური გაცნობითა და მათთან ეკოლოგიური მონაცემების შეჯერებით ვლინდება, რომ ცენტრალურ ანატოლიას გვალვები ყოველ რამდენიმე ათწლეულში ატყდებოდა ხოლმე თავს და მოსახლეობა რეგულარულად მიჰყავდა შიმშილობის ზღვრამდე. „კლიმატისა და გარემოს გათვალისწინებით, სრულიად გამაოგნებელია, რომ ეს ყველაფერი აქ შექმნეს“, – ამბობს არქეოლოგი ბულენთ გენჩი, რომელიც თურქეთში, მარდინის ართუქლუს უნივერსიტეტში ასწავლის და ხათუსაში შახნერთან ერთად მუშაობს. „მთავარი შეკითხვა ასე ჟღერს: როგორ გააშენეს იმპერია ცენტრალური ანატოლიის ჯოჯოხეთში?“

პასუხი: გამძლეობის, ადაპტაციისა და დაგეგმვის შერწყმით. ხათუსას მმართველები ახერხებდნენ, რომ ამ მიწისგან ცოტა უფრო მეტი გამოეწურათ, ვიდრე ეს ვინმე სხვამ შეძლო მათზე ადრეულ თუ მოგვიანო პერიოდში. შახნერის აზრით, ირგვლივ მდებარე ბორცვები კვებავდა ათასობით ცხვარსა და თხას, რაც ირიგაციაზე დამოკიდებული მიწათმოქმედების – ეგვიპტესა და შუამდინარეთში – ალტერნატივას აჩენდა.

წარმოებისა და სოფლის მეურნეობისთვის წყლის მისაწოდებლად ხეთები ხელოვნურ ტბორებს ქმნიდნენ ხათუსას ბორცვებში. ისინი თხრიდნენ თიხის ნიადაგს, სადაც გრუნტის წყლები გროვდებოდა. ზოგიერთი მათგანი სიგრძით ოლიმპიურ საცურაო აუზსაც აჭარბებდა და 8 მეტრ სიღრმეს აღწევდა. ამასთანავე, უზარმაზარ მიწისქვეშა ორმოებში ინახებოდა საკმარისი მარცვლეული, რომ გვალვისას საქონელი გამოეკვებათ.

მთელ ამ ინფრასტრუქტურას გარს ერტყა მტკიცე გალავანი, რომელიც ქალაქის პერიმეტრს 7 კილომეტრზე გასდევდა და მათი დაგეგმარებისას ზედმიწევნით იყო გათვალისწინებული ციცაბო ფერდობებითა და ღრმა ხეობებით დასერილი რთული ლანდშაფტის თავისებურებები. მხოლოდ 1-კმ-იანი კედლის აშენება ათასი ადამიანის შრომას მოითხოვდა წლის განმავლობაში, რაც ლოგისტიკური კუთხით საოცარი მიღწევაა.

ამ არქეოლოგიური ველის შახნერთან ერთად შემოვლისას მოვხვდი ხათუსას უმაღლეს წერტილზე, სადაც კვლავ შემორჩენილია ქალაქის ყველაზე შთამბეჭდავი სამშენებლო პროექტი: იერქაფი – 40 მეტრი სიმაღლისა და 250 მეტრი სიგრძის ქვის გალავანი, რომლის ვიწრო კარიბჭე სფინქსის ქანდაკებებითაა შემკული.

მოწმენდილ დღეს ეს მონუმენტური კონსტრუქცია 20 კილომეტრის სიშორიდანაც კი მოჩანს და თეთრად ბზინავს მომწვანო-მონაცრისფრო მთის მწვერვალთა ფონზე. „წარმოიდგინეთ, ბაბილონის ელჩი, რომელსაც ყველაფერი უნახავს“, – ამბობს შახნერი. „და, შემდეგ, ხვდება აქ და ხედავს ნაგებობას, რომელიც თავისი შთამბეჭდაობით არაფრით ჩამოუვარდება შუამდინარულ თუ ეგვიპტურ ქმნილებებს. უამრავი რამ მინახავს, მაგრამ მსგავსი არაფერი მახსენდება, რომ შორიდან დანახვისას ასეთი თვალწარმტაცი იყოს. აი, ასე იმორჩილებდნენ ხეთები თავიანთ ლანდშაფტს“.

გასაოცარია, მაგრამ ხათუსა კვლავ ახალ აღმოჩენებს გვთავაზობს. ქალაქის ბორცვი შახნერთან ერთად მოვიარე, მეორე დღეს კვლავ მწვერვალზე დავბრუნდი და იერქაფისთან არქეოლოგ გენჩს შევხვდი. იგი იდგა ქვის გალავნის ქვეშ გამავალ გვირაბთან, თაღოვან დერეფანთან, რომელიც 3 მეტრის სიმაღლის, 70 მეტრი სიგრძისა და საკმარისი სიგანის არის ორი ადამიანის გვერდიგვერდ გასავლელად.

როდესაც გაუნათებელ გვირაბში შევედი, საკმაოდ შემაშფოთა ჩვენ თავზე არსებულმა ასობით ტონა ტალახისა და ქვის მასამ. გენჩი, კალატოზის შვილიშვილი, დიდად არაფერზე ღელავდა. „ეს ყველაფერი ისეა ურთიერთდაკავშირებული, თითქოს ქვის გობელენი იყოს“, – თქვა მან და გვირაბის კედლებზე მიმითითა. „აქ მართლაც ჩინებულ ქვისმთლელებს უნდა ემუშავათ“.

ჩვენ შევჩერდით დერეფნის შუაში, სადაც გენჩი დაიხარა და ქვის კედელზე მიჩვენა მოვარდისფრო, ხელის გულის ზომის ნახატი – 249-დან ერთ-ერთი სიმბოლო, რომლებიც ამ გვირაბში აღმოაჩინა 2022 წელს. ეს სიმბოლოები, სიტყვების გამომხატველი იეროგლიფები, როგორღაც შეუმჩნეველი დარჩათ ასობით არქეოლოგსა და ასობით ათას ცნობისმოყვარე ტურისტს, აქაურობას გვირაბის აღმოჩენის დროიდან, 1834 წლიდან რომ სტუმრობენ.

შემდეგ შახნერმა მოიწვია ვიზუალიზაციის სპეციალისტები. მათ დაასკანერეს გვირაბის შიდა სივრცე და შექმნეს 3D მოდელი, რაც მეცნიერებს აღნიშნული სიმბოლოების წაკითხვაში შეიძლება დახმარებოდა. მაგალითად, გარკვეული ნიშნები სამ-სამობით არის დაჯგუფებული, როგორიცაა „მთის“, „ბილიკის“ და წმინდა მთა თუთხალიას გამომხატველი სიმბოლური ნიშნები. „შესაძლოა ის შემდეგს გვეუბნებოდეს: „ბილიკი თუთხალიას მთაში“, – ამბობს შახნერი.

ამ გვირაბიდან შორს, სულ სხვა კედელზე ამოტვიფრული სიმბოლოები არსებით ინფორმაციას გვაწვდის ხეთების გავლენის არეალსა და ძალაუფლებაზე. როდესაც არქეოლოგებმა ფარაონ რამსეს II-ის სულის მოსახსენებელი ტაძარი აღმოაჩინეს ეგვიპტეში, მის კედლებზე ამოიკითხეს ტექსტი ბრძოლაზე, რომლითაც ხეთებმა ისტორიაში ალბათ თავიანთი ყველაზე დიდი კვალი დატოვეს.

ამ ტაძარში რამსესმა დოკუმენტურად აღბეჭდა თავისი ზეობის ყველაზე დასამახსოვრებელი მოვლენები, მათ შორის, ძვ. წ. 1274 წლის ბრძოლა ხეთების მეფე მუვათალი II-სთან ქადეშში – უძველესი ქალაქი თანამედროვე დამასკის მახლობლად. იატაკიდან ჭერამდე აზიდული რელიეფი ასახავს ფარაონის გმირობებს, მისივე მტკიცებით, 50 000 ხეთი მეომრის წინააღმდეგ. ეგვიპტური და ხეთური საბრძოლო ეტლები აქეთ-იქით დაქრიან, გრანდიოზულად გამოსახული რამსესი კი თვალს ადევნებს სისხლიან ქაოსს.

ხეთური ტექსტები ცხადყოფს, რომ რეგიონს გვალვა ყოველ რამდენიმე ათწლეულში ატყდებოდა ხოლმე თავს და მოსახლეობა შიმშილობის ზღვრამდე მიდიოდა.

დღეს უამრავი ისტორიკოსი მიიჩნევს, რომ ქადეშის ბრძოლა ეტლების უდიდესი შერკინებაა, რომელიც კი ოდესმე გამართულა. ამ ბრძოლაში, სავარაუდოდ, გამარჯვებული არ გამოვლენილა: ორი იმპერიის საზღვართა გამყოფი ხაზი ოდნავ თუ შეიცვალა.

საბოლოოდ, მათი ურთიერთობა გადაწყდა 15 წლის შემდეგ, როდესაც რამსესმა და მუვათალის მემკვიდრემ გააფორმეს ჩვენთვის ცნობილი უძველესი სამშვიდობო ხელშეკრულება. ვერცხლის ფირფიტებზე ამოტვიფრული ძვ. წ. 1259 წლის შეთანხმება, რომლის ასლები თიხაზეც გადაიტანეს, ამოწმებდა ურთიერთდახმარებას უცხო თავდამსხმელთა წინააღმდეგ და „მარადიულ მშვიდობასა და ძმობას ეგვიპტელთა და ხეთების მიწებს შორის“.

ეს შეთანხმება აღნიშნავს კარდინალურ ცვლილებას სახელმწიფო დიპლომატიის ქრონიკებში. „მანამდე მოქმედი წესით გამარჯვებული იღებდა ყველაფერს“, – ამბობს შახნერი. „ხეთებმა და ეგვიპტელებმა ახალი გზა აირჩიეს“. ქადეშის ზავი ორ მმართველს წარმოაჩენს თანასწორად და საბოლოო მიზნად აცხადებს მშვიდობას. ეს გახლავთ თანამედროვე დიპლომატიის დასაწყისი.

დიპლომატია და რელიგია მთავარ იარაღს წარმოადგენდა ხეთებისთვის, რომლებიც თავიანთ იმპერიას „ათასი ღვთაების ქვეყანას“ უწოდებდნენ. როდესაც ხეთები უცხო ხალხებს იპყრობდნენ, მათ ნებას რთავდნენ, კვლავ მიჰყოლოდნენ თავიანთ რელიგიურ წესებს. დამორჩილებულ ხალხთა ღვთაებების ამოძირკვის ნაცვლად, ისინი საკუთარ პანთეონში შეჰყავდათ.

ტაძრის არქივებში იკითხება სირთულეებზე, რომლებსაც მსგავსი მიდგომა წარმოშობდა. მაგალითად, როდესაც ლესბოსის კუნძულიდან ახალი ღმერთის ქანდაკება ჩამოაბრძანეს, ხეთებმა გააცნობიერეს, რომ არავინ იცოდა, როგორ ელაპარაკა მასთან. შემდეგ ცხვარი შესწირეს მსხვერპლად და ცხოველის შინაგანი ორგანოები დაათვალიერეს, რათა დაედგინათ, მიიღებდა თუ არა ახალი ღმერთი ხეთური სტილით თაყვანისცემას – დიახ, იყო ცხვრის ნაწლავების მიხედვით ამოკითხული პასუხი. „მათ არ სურდათ ღმერთების განრისხება“, – მითხრა ვილემეინ ვალმა, ხეთოლოგმა ლეიდენის უნივერსიტეტიდან (ნიდერლანდები). „მაგრამ, ამავე დროს, ისინი ძლიერ პრაგმატულადაც იქცეოდნენ“.

ამგვარი მიდგომა ხეთების იმპერიული წარმატების საწინდარიც იყო. „ისინი ხალხებს აერთიანებდნენ არა სასტიკი დესპოტიზმით, არამედ გადაბირებით, რისთვისაც რელიგიასა და რწმენა-წარმოდგენებს იყენებდნენ“, – ამბობს შახნერი. „ეს უნიკალურია. სწორედ ეს სძენდა მათ განსაკუთრებულობას“.

რაც დღეს ვიცით ხეთების შესახებ, წარმოუდგენლად ახალი ინფორმაციაა, უძველესი ისტორიის სტანდარტებით რომ შევხედოთ. ხეთური დამწერლობა გაუშიფრავი იყო 1915 წლამდე, როდესაც პრაღაში მცხოვრებმა ლინგვისტმა ბედრჟიხ ჰროზნიმ გაიაზრა, რომ აღმოჩენილი ფირფიტების ტექსტი დაწერილი იყო ენაზე, რომელიც ინდოევროპული ენების ჯგუფში შედიოდა – ჩვენთვის ცნობილი ეს უადრესი ენათა ოჯახი მოიცავს უამრავ ენას ინგლისურიდან სანსკრიტამდე.

ერთი შუადღის მიწურულს ხათუსას ნანგრევებთან მდებარე სოფელ ბოღაზქოიში შევხვდი დანიელ შვემერს, ვიურცბურგის უნივერსიტეტის მკვლევარს, რომელიც მაგიდასთან იჯდა გერმანიის არქეოლოგიური ინსტიტუტის „გათხრების სახლში“. შვემერი ხეთოლოგია. ყოველ შემოდგომაზე იგი ჩადის ხათუსაში, რათა ნახოს, რა აღმოჩნდა ზაფხულის გათხრებისას. „საშობაო საჩუქრების გახსნას ჰგავს“, – ამბობს შვემერი. „ვერაფრით გამოიცნობ, რა დაგხვდება“.

ყოველი მომდევნო აღმოჩენა ამდიდრებს ჩვენს ცოდნას ბრინჯაოს ხანის იმპერიების შესახებ. ეს არის „სფერო, რომელშიც ისტორია ჯერ კიდევ წერის პროცესშია“, – ამბობს შვემერი. „მიწიდან ამოდის დოკუმენტები, რომლებიც არავის უნახავს ათასობით წლის განმავლობაში“.

და, მაინც, პასუხი მთავარ შეკითხვაზე: რა შეემთხვათ ხეთებს? – ჯერ კიდევ ბუნდოვანია. თეორიები უხვადაა – პოლიტიკური არეულობა თუ კლიმატის ცვლილება, მაგრამ, როგორც ჩანს, ერთზე მეტ პასუხს უნდა ვეძებდეთ. შახნერის თქმით, „მხოლოდ ერთი მიზეზი ვერ ახსნის, რატომ იშლება მსგავსი კომპლექსური საზოგადოება და სრულიად ქრება ისტორიიდან“. სავარაუდოდ, მათ ყველაფერი ერთად დაატყდათ თავს, რამაც ხეთები კრიტიკულ წერტილამდე მიიყვანა.

მაგალითად, თავდამსხმელები მუდმივ საფრთხეს ქმნიდნენ. ფირფიტებზე გვხვდება შავი ზღვის სანაპიროზე მცხოვრები ქასქას სახელით ცნობილი ტომები, რომლებიც ანგრევდნენ ტაძრებს და იმონებდნენ ხალხს.

ხეთების იმპერიას არც ბუნებრივი კატასტროფები აკლდა. საფინუვას არქეოლოგიური ძეგლის ბოლოდროინდელი აღმოჩენები მოწმობს, რომ ძლიერი მიწისძვრები რეგულარულად არყევდა ხეთების დედაქალაქს. ხათუსადან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 65 კმ-ით დაშორებული საფინუვას სასახლისა და სატაძრო კომპლექსის გათხრებისას ტალღისებურად დაბრეცილი კედლები და იატაკი აღმოაჩინეს. არქეოლოგებმა მიაკვლიეს ნაგებობებს, რომლებიც უზარმაზარ ხანძარს შთაენთქა – ეს ყველაფერი მიანიშნებდა, რომ ხათუსაში გამანადგურებელი მიწისძვრა მოხდა.

ამ და სხვა ტიპის გამოწვევებს ხეთები წარმატებით უმკლავდებოდნენ წლების განმავლობაში, შემდეგ კი უცაბედად ვეღარ შეძლეს სირთულეების გადალახვა. დაახლოებით ძვ. წ. 1250 წლისთვის ფირფიტები უკვე უჩვენებს იმპერიის უკანასკნელი საუკუნის დაძაბულობებს. კონფლიქტები სასახლეში და მეფის მკვლელობის მცდელობები ძალიან ხშირდება, რაც ხათუსას მმართველებს ურთულებთ დაქვემდებარებულ ხალხზე კონტროლის შენარჩუნებას. პრობლემას წარმოშობდა ეპიდემიური დაავადებებიც: ფირფიტები შეიცავს ჭირის განსადევნ ლოცვებს. სოციალურ დაძაბულობასა თუ არეულობაზე შესაძლოა ასევე მიუთითებდეს ენასა და დამწერლობაში მიმდინარე ცვლილებები, რომლებიც იმპერიის ბოლო ათწლეულებში შეინიშნებოდა. 

უახლესი აღმოჩენები მიუთითებს, რომ კლიმატის ცვლილებამ და ბუნებრივი კატასტროფების სერიამ დააჩქარა იმპერიის დაცემა. 2023 წელს მკვლევრებმა გააანალიზეს დღემდე შემორჩენილი მერქანი, რომელსაც მიაკვლიეს ხეთების იმპერიის დასავლეთი შემოგარენის ქალაქ გორდიონში. ხის რგოლების დათვლით კი გაირკვა, რომ მახლობელმა ტყეებმა უჩვეულო სტრესი განიცადა ძვ. წ. 1198-1196 წლებში – ეს იყო მკაცრი, სამწლიანი გვალვის მტკიცებულება, თანაც ზუსტად იმპერიის დასასრულის ჟამს.

გვალვამ შესაძლოა გამოიწვია შიმშილობა. არქეოლოგებმა ცარიელ სამარცვლეებს მიაკვლიეს ხათუსაში, საფინუვასა და ხეთების სხვა ქალაქებში. წერილობითი ანგარიშები უჩვენებს ხეთების სასოწარკვეთილ მეფეებს, რომლებიც უცხოელ მმართველებს ემუდარებოდნენ, ქერი და ხორბალი გამოგვიგზავნეთო. ეგვიპტურ ქრონიკებში მოხსენიებულია თავდამსხმელებიც – ზღვის ხალხები, რომლებმაც ქაოსი დაბადეს მთელ ხმელთაშუა ზღვაში, ძველი კავშირები დაასუსტეს და მასობრივი მიგრაციები განაპირობეს. „ეს მოვლენა მარილსა და პილპილს უმატებდა“, – ამბობს გენჩი.

ძვ. წ. 1180 წლისთვის ხეთებმა თანდათან მიატოვეს დედაქალაქი. აქ არ ჩანს ბრძოლისა და დაპყრობის კვალი; არც საერთო სასაფლაოები, არც წაქცეული კოშკები და ნაგებობები. ტაძრის საცავებს, სავარაუდოდ, დააცარიელებდნენ და საგანძურს გაიტანდნენ.

შემდეგ ქალაქი დაიწვა, მაგრამ, ამავდროულად, ცეცხლი, რომელმაც ხათუსა გადაწვა, მისი ამბის მთხრობლადაც იქცა: ათასობით თიხის ფირფიტა, ხეთებმა 4 საუკუნის განმავლობაში რომ დააგროვეს, ზედმეტად მძიმე გახლდათ არქივებიდან წამოსაღებად და იქვე დატოვეს. ცეცხლმა კი ისინი მკვრივ აგურებად გამოწვა და ხელუხლებლად შეინარჩუნა. „ჩვენ შემოგვრჩა წერილობითი ჩანაწერები“, – ამბობს შვემერი. თუმცა, სანამ არ გამოჩნდება ფირფიტა, რომელზეც ხათუსას უკანასკნელი დღეების ამბავი იქნება მოთხრობილი, ხეთების გაქრობის მიზეზიც საიდუმლოებით დარჩება მოცული. ხეთებმა მოახერხეს მკაცრ კლიმატთან ადაპტირება და ძლევამოსილ იმპერიად ჩამოყალიბდნენ, მიუხედავად რთული გარემო პირობებისა; შემდეგ კი კონტროლს მიღმა არსებულმა მოვლენებმა მათი ფაქიზი წონასწორობა დაარღვია. ხეთების დაცემა და ხელახალი აღმოჩენა სიცოცხლისუნარიანობისა და უზადო ანგარიშწარმოების მნიშვნელობის დადასტურებაა.

სრული სტატია იხილეთ ჟურნალის ბეჭდურ ვერსიაში