"კოლხური ტყეები და ჭარბტენიანი ტერიტორიები", დროში გაყინული ეკოსისტემა, რომელიც გამყინვარებას გადაურჩა

საქართველოს ოთხი დაცული ტერიტორია: კოლხეთის ეროვნული პარკი, მტირალას ეროვნული პარკი, კინტრიშის და ქობულეთის დაცული ტერიტორიები, როგორც უნიკალური „კოლხური ტყეები და ჭარბტენიანი ტერიტორიები“, UNESCO-ს მსოფლიო ბუნებრივი მემკვიდრეობის უბნებია.

ამ აღიარებით, საქართველო ღირსეულად იკავებს ადგილს მსოფლიოს ისეთ უდიდეს ბუნებრივ საოცრებათა გვერდით, როგორებიცაა – ამაზონის ტყე, შვეიცარიის ალპები, გრანდ კანიონის ეროვნული პარკი და სხვა.

UNESCO-ს მიერ აღიარებული საქართველოს დაცული ტერიტორიები წარმოადგენენ უნიკალურ ეკოსისტემას, რომელიც დაახლოებით 60 ათას ჰექტარზე გადაჭიმული ბუნების სამეფოში სიცოცხლის უძველეს ფაქტებს ინახავს.

„კოლხური ტყეების და ჭარბტენიანი ტერიტორიების“ UNESCO-ს მსოფლიო ბუნებრივ მემკვიდრეობად აღიარება ორი საკვანძო – IX და X კრიტერიუმის საფუძველზე მოხდა. ეს კრიტერიუმები ადასტურებს, რომ ჩვენს წინაშეა ცოცხალი გეოლოგია:

• ტერიტორიები, რომლებიც არის ხმელეთის, მტკნარი წყლის, ყურეებისა და ზღვის ეკოსისტემის, ასევე ფლორისა და ფაუნის განვითარებისა და ევოლუციის გამორჩეული და მნიშვნელოვანი მაგალითი გარკვეულ ეკოლოგიურ და ბიოლოგიურ პროცესებში (IX კრიტერიუმი); ასევე, ადასტურებს იმას, რომ „კოლხური ტყეები და ჭარბტენიანი ტერიტორიები“ მილიონობით წლის წინანდელი, მესამეული პერიოდის (ტროპიკული და სუბტროპიკული) ფლორის რელიქტია, რომელიც გამყინვარების ხანას გადაურჩა და დღემდე შეინარჩუნა უნიკალური სახე.

• ტერიტორიები, რომლებიც წარმოადგენენ ბიოლოგიური მრავალფეროვნების in-situ კონსერვაციისთვის ხელსაყრელ, დედამიწაზე არსებულ უმნიშვნელოვანეს ტიპურ ბუნებრივ ჰაბიტატებს, მათ შორის ისეთს, რომელიც შეიცავს გადაშენების პირას მყოფ სახეობებს და მეცნიერული საფუძვლების და მათი შენარჩუნების აუცილებლობის გამო განსაკუთრებით ღირებულია (X კრიტერიუმი).

„კოლხური ტყეები და ჭარბტენიანი ტერიტორიები“ – პალეოეკოსისტემის ცოცხალი ნაშთია, რომელიც ევოლუციური პროცესების შესანიშნავ ილუსტრაციას წარმოადგენს ევრაზიის კონტინენტზე.

გეოლოგიური  წარსულის კვალდაკვალ: კოლხეთის რელიქტური ეკოსისტემა

„კოლხური ტყეები და ჭარბტენიანი ტერიტორიები“ წარმოადგენს დაახლოებით 20 მილიონი წლის წინანდელი, მესამეული პერიოდის ტროპიკული და სუბტროპიკული ფლორის გეოლოგიურ რეფუგიუმს“. ოდესღაც ეს ფლორა მთელს ევრაზიაში იყო გავრცელებული, მაგრამ გამყინვარების ხანამ თითქმის სრულად გაანადგურა. მხოლოდ კოლხეთში, შავი ზღვის თბილი ჰავის გავლენითა და კავკასიონის მთების ბუნებრივი ბარიერის წყალობით, შენარჩუნდა კლიმატური სტაბილურობა, რაც რელიქტური მცენარეების გადარჩენის პირობა გახდა.

ამ პროცესების შედეგად კოლხეთში ჩამოყალიბდა: ტენიანობის უკიდურესად მაღალი მაჩვენებელი, ნალექების თანაბარი განაწილება და „ცოცხალი გეოლოგიური“ პროცესები, რომლებმაც დაბლობზე წარმოშვა მსოფლიოში უნიკალური სფაგნუმიანი ტორფნარები, რომლებიც მხოლოდ ნალექებით საზრდოობენ.

კოლხეთის რელიქტურ ტყეებში დღესაც გვხვდება ისეთი ძველი სახეობები, როგორებიცაა წიფელი, წაბლი და ნეკერჩხალი — მცენარეები, რომელთა ნამარხებს გოდერძისა და ნატანების ტერიტორიაზე აღმოჩენილი ნიმუშები სრულად ემთხვევა. ამავე დროს, სულ რაღაც 1700–2000 წლის სფაგნუმიანი ტორფნარები განვითარდა ისე, რომ 20 მილიონი წლის უძველესი ტყე უცვლელად შემოინახა.

სწორედ ამ ერთობლივმა გეოლოგიურმა და ეკოლოგიურმა უნიკალურობამ განაპირობა UNESCO-ს გადაწყვეტილება, „კოლხური ტყეები და ჭარბტენიანი ტერიტორიები“ დაესახელებინა მსოფლიო ბუნებრივი მემკვიდრეობის უბნად საქართველოში.

როგორც ჭარბტენიანი ტერიტორიების ექსპერტი იზოლდა მაჭუტაძე აღნიშნავს: „კოლხეთში მიმდინარეობს ცოცხალი გეოლოგიური პროცესები, რომლის ანალოგიც მსოფლიოში არ არსებობს.“

ენდემური სიცოცხლის ოაზისი

„კოლხური ტყეებისა და ჭარბტენიანი ტერიტორიების“ ბიომრავალფეროვნება განსაცვიფრებელია. ეს არის ერთადერთი ზომიერი სარტყელი დედამიწაზე, სადაც კოლხეთის ფლორა, კაინოზიური ეპოქის უძველესი რელიქტები და ჩრდილოეთის სარტყლის ბორეალური სახეობები ერთიან თანასაზოგადოებას ქმნიან.

ნომინაცია „კოლხური ტყეები და ჭარბტენიანი ტერიტორიები“ მოიცავს მცენარეთა 44 იშვიათ და გადაშენების პირას მყოფ სახეობას. განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს სფაგნუმიან ტორფნარებში გარემოს დაბინძურებისადმი ყველაზე მგრძნობიარე სფაგნუმი Sphagnum austinii, რომელიც მსოფლიოში მხოლოდ აქ არის შემორჩენილი. ასევე, აღსანიშნავია ნამწვავისწყლის ხეობა მტირალას ეროვნულ პარკში, სადაც მცენარეული ერთობა შქერიანია და ენდემური სახეობა ეპიგეა/ორფანდინეზია იზრდება. ნამწვავისწყლის ხეობა, ერთადერთი ადგილია დედამიწის ზომიერ სარტყელში, სადაც ერთ ჰექტარზე 30-35 სახეობის მერქნიანი მცენარე გვხვდება.

მდინარე რიონი, რომელიც კოლხეთის ჭარბტენიან ტერიტორიებზე გაედინება, წარმოადგენს ზუთხისებრთა ტოფობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ადგილს, რაც მის გლობალურ მნიშვნელობას უსვამს ხაზს. გარდა ამისა, ეს ტერიტორიები არის უმნიშვნელოვანესი სამიგრაციო დერეფანი ზამთრის თვეებში ევრაზიიდან აფრიკისკენ მიგრირებული ფრინველებისთვის, რომელთა შორის არის გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობები. ბევრი მათგანი კოლხეთის ჭარბტენიან ტერიტორიებს გამოსაზამთრებლად იყენებს. აქ შეხვდებით 200-ზე მეტი სახეობის ფრინველს, მათ შორის თეთრშუბლა ბატს, სისინა გედს, ხუჭუჭა ვარხვს და კოლხურ ხოხობს.

სფაგნუმი, თეთრი ანუ ტორფის ხავსი და„მწერიჭამია“ მცენარეები

თუ კოლხური ტყეები დედამიწის წარსულის ერთგვარი არქივია, მისი ჭარბტენიანი ტერიტორიები ნამდვილი გეოგრაფიული და გეოლოგიური პარადოქსია. აქ შავი ზღვის თბილი ჰავა ქმნის სიცოცხლით სავსე ალიანსს იმ ეკოსისტემებთან, რომლებიც ჩვეულებრივ ჩრდილოეთის ცივ ზონებში გვხვდება.

ამ ტენიანი დაბლობების ეკოსისტემები, განსაკუთრებით ქობულეთისა და კოლხეთის ჭაობები, წარმოადგენს ოლიგოტროფულ (ნაკლებად მკვებავი) და აციდოფილურ (მჟავიანობის მოყვარული) გარემოს. ეს ნიშნავს, რომ წყალში ჟანგბადისა და მინერალების მცირე შემცველობაა, რაც ხელს უშლის მცენარეული მასალის სრულ დაშლას და ქმნის ტორფის ფენებს. ტორფის დაგროვების ბუნებრივი პროცესი აქ დღესაც გრძელდება და მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი აქვს — დაახლოებით 4 მმ წელიწადში.

ამ ეკოსისტემების მთავარი არქიტექტორი არის სფაგნუმი — ხავსი, რომელიც ჩვეულებრივ არქტიკის ტუნდრებში და ბორეალურ ტყეებშია გავრცელებული. მისი არსებობა კოლხეთის დაბლობზე, სადაც საშუალო წლიური ტემპერატურა გაცილებით მაღალია, წარმოადგენს ბიოგეოგრაფიულ ანომალიას.

სფაგნუმიანი ტორფნარები, რომლებიც მხოლოდ ნალექებითა და ნამით საზრდოობენ, უნიკალურად მოქმედებენ როგორც ფილტრატორები: ისინი ზედაპირული და გრუნტის წყლებიდან შთანთქავენ ჭარბ მინერალებსა და დამაბინძურებლებს (აზოტი, ფოსფორი, მძიმე ლითონები) და ტორფის ფენებში აკავებენ. ამის გამო მათ ხშირად „ლანდშაფტის თირკმელებს” უწოდებენ, ნალექს იტოვებენ საკუთარ ფენებში და სუფთა წყალს ატარებენ ზღვაში, ტბებსა და მდინარეებში. დღეისთვის ცნობილი სფაგნუმის ხავსის 300-მდე სახეობა დედამიწის ხმელეთის დაახლოებით 1%-ს ფარავს.

სფაგნუმის მიერ შექმნილი მჟავე, მკვებავი ნივთიერებებით ღარიბი გარემო ასევე უმნიშვნელოვანესი ჰაბიტატია მწერიჭამია მცენარეებისთვის. აქ ფართოდ არის გავრცელებული მრგვალფოთოლა დროზერა, რომლის წებოვანი ფოთლები მწერებს იჭერს, ასევე ბუშტოსანა, რომელიც წყალში მცურავი ვაკუუმური ბუშტუკებით „ინაზღაურებს“ საკვების დეფიციტს. ეს მცენარეები აზოტის, და შესაბამისად, საკვები ნივთიერებების ნაკლებობის გამო, იძულებული აღმოჩნდნენ მწერებზე მონადირეები გამხდარიყვნენ.

სწორედ სფაგნუმის, ტორფის დაგროვებისა და კოლხეთის რელიქტური, ტროპიკული და ჩრდილოეთის ელემენტების უნიკალური თანაცხოვრების გამო, ეს ჭარბტენიანი ტერიტორიები მსოფლიოში სამეც-იერო თვალსაზრისით ერთ-ერთ ყველაზე ფასეულ ეკოსისტემად არის მიჩნეული.