ლემურების დახმარება

„ასე ავიკიდე თვალის ამება“, – ამბობს კორტნი ბორგერსონი, უყურებს 30-მეტრიანი ხის ტოტებს და ეძებს წითურ ლემურ ვარს, კატის ზომის პრიმატს, რომელიც მხოლოდ ჩრდილო-აღმოსავლეთ მადაგასკარში სახლობს.

ის და პასკალ ელისონი, მასუალას ეროვნული პარკის გიდი, აქ რამდენიმე წუთის წინ მოვარდნენ, როდესაც ტყეში ამ ცხოველის ხმის ექო გაისმა. ხის სლიკინა ფესვები სირბილით გადმოიარეს, თან ცდილობდნენ, თავიდან აერიდებინათ ვეებერთელა ფოთლები და შხამიანი თუ ეკლიანი ხვიარები. ისინი ხის კენწეროებს ათვალიერებდნენ იმ იმედით, რომ მოწითალო-მოყავისფრო ბეწვს მოკრავდნენ თვალს.

უცბად ხმა გაისმა, გეგონება ფოთოლზე წვიმის წვეთები დაეცაო, შემდეგ კი რაღაც მიწაზე დაეხეთქა. „ლემურის განავალი“, – ამბობს ბორგერსონი, პრიმატოლოგი და National Geographic-ის მკვლევარი. როგორც იხსენებს, ერთხელ განავალი სახეზე დაეცა და, სავარაუდოდ, ამებაც გადაულოცა. პათოგენების გარდა, განავალში ხშირად შედის ამ ვეებერთელა ხეების კაკლები და საკვები ნივთიერებები, რომლებიც ტყის ზრდას უწყობს ხელს.

ველურ ლემურებს მხოლოდ კუნძულ მადაგასკარზე თუ ნახავთ. აქ ისინი ეკოსისტემის სიჯანსაღეს ინარჩუნებენ თესლების გავრცელებითა და ყვავილის მტვრის გაფანტვით. ამავდროულად, წითური ლემური ვარი გადაშენების პირასაა. ნადირობისა და საარსებო გარემოს შემცირების გამო მათი პოვნა უკიდურესად რთულდება.

ლემურებზე ნადირობა 1960-იანი წლებიდან აკრძალულია, მაგრამ როდესაც სხვა ტიპის საკვები ჭირს, ადამიანები მათ ხაფანგით იჭერენ და ჭამენ. ერთ-ერთი მიზეზი: სტივ გუდმენის, ჩიკაგოს ფილდის მუზეუმის თანამშრომლისა და მადაგასკარის ექსპერტის აზრით, ნადირის ხორცით კვება ზრდის ახალშობილთა გადარჩენის შანსებს. გაეროს მონაცემებით, ქვეყანაში ბავშვთა თითქმის ნახევარი კვების ქრონიკულ უკმარისობას განიცდის. ბორგერსონის კვლევის მიხედვით, ამ რეგიონში – მასუალას ნახევარკუნძულზე – ადგილობრივთა თითქმის 90%-ს ნაჭამი აქვს ლემურის ხორცი. წითური ლემური ვარი და თეთრთავა ლემურები უფრო დიდი ალბათობით ხვდებიან სუფრაზე, რადგან მათი დაჭერა შედარებით მარტივია და ისინი განსაკუთრებით გემრიელად მიიჩნევიან. ამას გარდა, ახლა მალაგასის (მადაგასკარის) ქალაქებში ლემურის ხორცს, როგორც დელიკატესს, არალეგალურად ყიდიან, მაგრამ ქალაქში ეს უფრო იშვიათია, ვიდრე სოფლად. 

მარტინ ბაბა, მასუალას ეროვნული პარკის ერთი დიდი სექტორის უფროსი, ამბობს, რომ ტყეში მისი გუნდი ხშირად პოულობს თოკებით, სიმითა და სატყუარათი დამზადებულ ხაფანგებს ლემურის დასაჭერად. „ეს ძალიან გასაბრაზებელია“, – ამბობს იგი. დამნაშავეთა გამოჭერა თითქმის შეუძლებელია ამ ხშირ ტყეში, „მაგრამ პრობლემა ხორცის დეფიციტია“.

ბორგერსონი თავისუფლად ლაპარაკობს მალაგასიურად. დროის ნახევარს მადაგასკარში მუშაობაში ატარებს, ისე კი ნიუ-ჯერსიში მონტკლერის უნივერსიტეტში ასწავლის. მას ლემურების მონადირეებისგან გადარჩენა უნდა ისე, რომ მასუალას დასახლებები მშიერი არ დატოვოს. სწორედ ამიტომ დაიწყო მუშაობა მწერებზე. მადაგასკარელები მწერებს, სულ ცოტა, 400 წელია ჭამენ. ბორგერსონის თქმით, ერთ-ერთი სახეობა – Zanna tenebrosa, რომელსაც საკონდრის უწოდებენ და ცხვირა ჭიჭინობელების ოჯახს განეკუთვნება – შეიძლება გარდამტეხი აღმოჩნდეს ლემურების არსებობისათვის.

ისინი მგალობელი ჭიჭინობელების ნათესავები არიან და უცნაური გარეგნობით გამოირჩევიან. წინ ზღაპრული ცალრქასავით ვარდისფერი შვერილი ამშვენებთ – ცხვირი, ზურგი კი თეთრი და ფუმფულა აქვთ. ამ ფუმფულა ღინღლს მუდმივად ტოვებენ მახლობელ ხვიარებზე. „ზუსტად არ ვიცით, მაგრამ ვფიქრობთ, რომ ეს ღინღლი მტაცებლებს ფილტვებს უღიზიანებს და აფრთხობს“, – ამბობს ბორგერსონი. ბევრი ცხიმისა და ხორცისებური გემოს გამო ამ მწერს „საბეკონე ხოჭოს“ უწოდებენ. დიდი ხანია, ის აქაურ დელიკატესად ითვლება, მაგრამ ფერმებში მისი მოყვანა არასოდეს უცდიათ. ეს ახლა იცვლება.

სექტემბრის ერთ ნაშუადღევს მასუალას ეროვნული პარკის მახლობელ სოფელში 14 წლის კალანდი ცხვირა ჭიჭინობელებს თავის ეზოში ლიმური ლობიოდან კრეფს. ეს მცენარე ბორგერსონის მოწოდებული თესლებისა და რჩევების წყალობით ხარობს. კალანდი მწერებს რეცხავს და მალევე ხარშავს მარილიან წყალში. შემდეგ ფოტოგრაფ ნიკოლ სობეკის და მე გვასინჯებს. ერთ-ერთს პირდაპირ პირში ვიგდებ. მართლაც ცხიმოვანი გემო აქვს, ბეკონივით. პოპკორნსაც მახსენებს. „შეიძლება მარილი ზედმეტი მომივიდა“, – ხითხითებს კალანდი.

ბორგერსონმა ეს პატარა მწერები პირველად მაშინ ნახა, როდესაც ადგილობრივები მათ სასმელზე მისაყოლებლად მიირთმევდნენ. ბორგერსონი დაინტერესდა და მომდევნო წლებში მათი კვლევა დაიწყო. 2019 წელს ჩრდილო-აღმოსავლეთ მადაგასკარის სამ დასახლებაში მწერების მოშენების ტრენინგები დაიწყო. ადგილობრივებთან ერთად კარდაკარ დადიოდა, არიგებდა ლიმურ ლობიოს თესლს და ხალხს ასწავლიდა, როგორ მოევლოთ ამ მცენარისა და მწერებისთვის, რომლებსაც ეს მცენარე იზიდავს.

კალანდი მწერებს რეცხავს და მალევე ხარშავს მარილიან წყალში. შემდეგ ფოტოგრაფ ნიკოლ სობეკის და მე გვასინჯებს. ერთ-ერთს პირდაპირ პირში ვიგდებ. მართლაც ცხიმოვანი გემო აქვს, ბეკონივით. პოპკორნსაც მახსენებს.

რატომ ცხვირა ჭიჭინობელები? მათთან მუშაობა ადვილია. ისინი გამოირჩევიან გემოთი და მტაცებლები ცოტა ჰყავთ. ისინი სწრაფადაც იზრდებიან – გამოჩეკიდან „მოსავლის აღებამდე“ 72 დღეც საკმარისია. მასპინძელი მცენარის წვენიც ცოტა სჭირდებათ, ლიმური ლობიოც ზრდას განაგრძობს და თავადაც საზრდოს წარმოადგენს ადამიანებისთვის. ერთადერთი პრობლემა ისაა, რომ მასპინძელი მცენარე ყველგან ვერ გაიხარებს, რადგან ამ კუნძულოვან სახელმწიფოში სხვადასხვა ტიპის კლიმატია. ბორგერსონი იმასაც სწავლობს, რამდენად მჭიდროდ შეიძლება მათი დარგვა, რომ გაიზარდოს მწერების „მოსავალი“. ჩარლზ უელჩის, დიუკის უნივერსიტეტის ლემურების ცენტრის კონსერვაციის კოორდინატორი, ამბობს, რომ ცხვირა ჭიჭინობელების მოშენება არ იქნება საკმარისი იმისთვის, რომ აქ ლემურებზე ნადირობა შეწყვიტონ, მაგრამ ეს ნამდვილად „მნიშვნელოვანი ნაბიჯია“.

კალიფორნიის მეცნიერებათა აკადემიის ენტომოლოგის, ბრაიან ფიშერის თქმით, რომელიც ბორგერსონს ადრეულ კვლევებში ეხმარებოდა, მადაგასკარზე კალია და გადამფრენი კალია იგივეა, რაც „ხორცი და კარტოფილი“, ცხვირა ჭიჭინობელა კი – საუკეთესო სტეიკი. ამ უკანასკნელზე იმდენად დიდი მოთხოვნაა, რომ მას ხანდახან საქონლის ხორცის ფასი აქვს. ბორგერსონის თქმით, მისი პროგრამა კონცენტრირდება არა კომერციულ გაყიდვებზე, არამედ ლემურების გადარჩენაზე.

ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის მონაცემებით (რომელმაც ეს სამუშაო დააფინანსა), სამ წელიწადში პროექტმა საპილოტე დასახლებებში ლემურებზე ნადირობა მინიმუმ 50%-ით შეამცირა და გადაარჩინა სულ ცოტა 58 ლემური.

„ძალიან მახარებს ეს ახალი იდეა“, – ამბობს მალაგასიელი პრიმატოლოგი ჯონა რაციმბაზაფი. პროგრამაც ფართოვდება. ტიმ ეპლი, მალაგასიური არაკომერციული ორგანიზაცია Wildlife Madagascar-ის კონსერვაციის უფროსი ამბობს, რომ მისი გუნდი ბორგერსონთან გაერთიანებას აპირებს, რათა მწერების მოშენება 2024 წელს ჩრდილო-აღმოსავლეთ მადაგასკარის კიდევ 3000 ოჯახს დააწყებინონ.

ბორგერსონისა და მისი პროექტის მენეჯერის, ბე ნოელ რაზაფინდრაპოლის თქმით, ცხვირა ჭიჭინობელა თავისი სისუფთავითაცაა პოპულარული – ეს მწერი მასპინძელ მცენარეებზე დაცოცავს და არა მიწაზე. ცხვირა ჭიჭინობელები აქაური ყოველდღიურობის განუყოფელი ნაწილია. კალანდის სოფელში მამაკაცთა წამყვანმა საფეხბურთო გუნდმა „საკონდრი“ დაირქვა და მაისურებზეც ეს მწერი დაიხატა. „ეს არაა საბოლოო გამოსავალი, – ამბობს ბორგერსონი, – მაგრამ მწერების ფერმა გვთავაზობს ბუნებრივ ცხიმსა და ეროვნულ იდენტობას“.

მასუალას ეროვნულ პარკთან მდებარე სოფელში ველუმბიტა დედეს, ცხვირა ჭიჭინობელების ყველაზე პროდუქტიულ ფერმერს, ლიმური ლობიო მოჰყავს, რათა ეს მწერები მოიზიდოს. გასულ წელს, მისი თქმით, მან საკმარისი საკონდრი მოაშენა (აქაურ ბრინჯთან ერთად) 8-კაციანი ოჯახის გამოსაკვებად. თვეში 800 მწერს იღებდა და მონარჩენს ყიდდა კიდეც. მისი თქმით, ცხვირა ჭიჭინობელების მოსაზიდად ის იყენებს ხის სარებს, რათა მცენარე გაიმართოს. დღეს ის თანასოფლელებსაც ასწავლის.

დედეს მცენარეებზე ცხვირა ჭიჭინობელები ისე ჩამწკრივებულან, გეგონება პოპულარულ კლუბში შესასვლელ რიგში დგანანო. ქარი თეთრ ღინღლს ბაბუაწვერასავით უფრიალებს. ყველაზე დიდი, 5 სმ-იანი მწერები უკვე მზად არიან „მოსაკრეფად“.