მომავალი მკვიდრი ხალხის ხელში

National Geographic-ის მკვლევრისთვის, კეოლუ ფოქსისთვის, მომავლის ტექნოლოგიათა განსავითარებლად არსებითია ტრადიციული ცოდნის გამოყენება.

ჰავაიურ ენაზე „წყალი“ და „სიმდიდრე“ ერთი სიტყვიდანაა ნაწარმოები. „ვაი“ და „ვაივაი“ ჩემი და მკვიდრი ჰავაიელების იდენტობის განუყოფელი ნაწილია. ეს სიტყვები გვახსენებს, რომ ჩვენთვის ყოველთვის ძვირფასი იყო ჩვენი სამშობლოს ბუნებრივი სილამაზე და მისი მაცოცხლებელი რესურსები. ალბათ, ამის ერთ-ერთი ყველაზე კარგი მაგალითია „აჰუპუაა“ – მიწის დაყოფის სოციოეკონომიკური და გეოლოგიური სისტემა, რომელიც ჰავაიელებმა ათასზე მეტი წლის წინ შექმნეს. მათ კუნძულები სეზონებზე მორგებულ სექციებად დაჰყვეს მთებიდან ზღვამდე. მიწის დაყოფის სისტემის ფარგლებში დამდნარი თოვლი სარწყავი არხების გავლით ტაროს ნაკვეთებამდე მიდიოდა. თევზსაშენ ტბორებს მიეწოდებოდა მნიშვნელოვანი ბაქტერიები და ფიტონუტრიენტები. ეს თევზები ჯერ შიდა რიფებზე სახლობდნენ, წამოზრდის შემდეგ კი წყნარ ოკეანეში შეცურავდნენ. თავად სისტემა ზედმიწევნით ორგანიზებული და პოლიტიკურად კომპლექსური იყო. ის ასაზრდოებდა დიდ სამუშაო ძალას და იყო, ასევე, მთელი მოსახლეობის საკვების მდგრადი წყარო.

მთელი მსოფლიოს მკვიდრი თემები ოდითგანვე მდგრადი სისტემების ინკუბატორები იყვნენ. პუებლოებმა და სხვა მკვიდრმა ხალხმა ჩრდილოეთი ამერიკის უდაბნოებისთვის შექმნეს გენიალური მრავალსართულიანი სახლები. ავსტრალიის აბორიგენებმა გამოიგონეს ე.წ. კულტურული ხანძრები – ეკოლოგიურად გამამდიდრებელი მიწის მართვის მეთოდი. ეს სისტემები, ჩვენი მიწის დანაყოფების მსგავსად, ადგილობრივი კულტურისა და გარემოს შერწყმაა. ეს აბალანსებს ხალხისა და პლანეტის საჭიროებებს.

როდესაც მომავლის წარმოდგენას ვცდილობთ, არ უნდა ვივარაუდოთ, რომ მომპოვებელი კაპიტალიზმი გარდაუვალია. სანაცვლოდ, კარგად უნდა დავფიქრდეთ, როგორ ავაგოთ ალტერნატიული რეალობა – ისეთი, რომელშიც ვიხელმძღვანელებთ მკვიდრ ხალხთა წარმოდგენებით მიწასთან, ზღვასთან, ცასთან და კოსმოსთან კავშირზე. ყველამ უნდა ვიკითხოთ, როგორი იქნებოდა ჩვენი პლანეტა მკვიდრ ხალხთა ხელში?

 ასეთი მომავლის მისაღწევად ცნობიერებაში რაღაცები უნდა შევცვალოთ. ჩვენ შეგვიძლია მიწების ოპტიმიზება ექსპონენციურ ზრდაზე, მოგებაზე და, საბოლოოდ, წაგებაზე. ან შეგვიძლია ოპტიმიზაცია ჰარმონიასა და ბალანსზე. ძველი ჰავაიელი ბელადის სიტყვებით, „He ali‘i ka ‘āina, – „მიწა არის უფროსი“; he kauwā ke kanaka – „ადამიანები არიან მისი მსახურები“.

მოკლევადიანი სარგებლის მაგივრად, პრიორიტეტი მომავალ თაობებს უნდა მივანიჭოთ.

ერთხელ წავაწყდი, როგორ ადგენდა ერთი უხუცესი ჩრდილო-დასავლეთ წყნარი ოკეანის სანაპიროზე კაზინოს ფინანსურ გათვლებს. გამიკვირდა, რომ ის არ ითვლიდა კვარტალურ ან წლიურ მოგებას. მისი ცხრილი 10 მომავალ თაობას სწვდებოდა.

უკანასკნელ რამდენიმე ათწლეულში მკვიდრი თემები არაერთი ეკონომიკური ინტერესის გაჩენასა და ჩახშობას შეესწრნენ, დაწყებული ბუნებრივი რესურსების მოპოვებით – ნავთობი, ბუნებრივი აირი და ქვანახშირი – დამთავრებული აზარტული თამაშებითა და კაზინოებით. ცხადია, რომ შემდეგი იქნება მონაცემები. ნეტავ, რა არის დღეს მონაცემებზე ფასეული რესურსი?

იმისთვის, რომ მკვიდრმა ხალხებმა საკუთარი აქტივები გააკონტროლონ, მათ უნდა შექმნან თავიანთი მონაცემთა ცენტრები – მაგრამ ისე, რომ მოიპოვონ არა მხოლოდ დამოუკიდებლობა, არამედ მდგრადობა, ბუნებასთან ჰარმონიულობა და ბალანსი. კომპიუტერული ჩიპების დიდი მწარმოებლისგან, TSMC-ისგან, განსხვავებით, რომელმაც ორი ქარხნის აშენება დაგეგმა ფინიქსის (არიზონა) პაპანაქება სიცხეში, ჩვენ შეგვიძლია ეს საკვანძო ინფრასტრუქტურა ცივ კლიმატში განვათავსოთ – მაგალითად, ადგილებში, სადაც უხვადაა წყლის ბუნებრივი რესურსები. ამგვარად, შევამცირებდით იმ ენერგიას, რომელიც ცენტრების გასაგრილებლად დაგვჭირდებოდა. ადგილის შერჩევისას კომპანიებმა და ქვეყნებმა საგადასახადო შეღავათებისა და იაფი მუშახელის მიღმაც უნდა იფიქრონ. მკვიდრმა თემებმა შეიძლება მათ შესთავაზონ პროექტირებისა და დანერგვის მაგალითები – ცენტრები, რომლებსაც განახლებადი ენერგიის წყაროები ასაზრდოებს. ასე ჩვენ პატივს ვცემთ დედამიწის რიტმს და ვაღიარებთ, რომ რესურსი უბრალოდ რესურსი არ არის. ეს ჩვენი წინაპრებია.

თუ გვინდა სამყარო, რომელიც ამ საზიარო ღირებულებებს ეფუძნება, თითოეულმა ჩვენგანმა უფრო შორეულ მომავალში უნდა გავიხედოთ.

წარმოიდგინეთ, რომ მკვიდრი ხალხების წიაღიდან გამოსული მეცნიერები სინთეზური ბიოლოგიის ხერხებით მკურნალობენ დედამიწას: გენომის მარედაქტირებელი ბაქტერია ოკეანეში მოხვედრილ პლასტმასას ბიოსაწვავად გარდაქმნის. მნიშვნელოვანი მინერალების – ლითიუმის, კობალტისა და ტანტალის – გარემოს დამაზიანებელი გზებით მოპოვებისას გაჩენილი ორმოები რემედიაციის შედეგად მტკნარ წყალშემცველ ფენებად გადაიქცევა – საზიანო ნივთიერებები გველის შხამივით გამოიწოვება. წარმოიდგინეთ, რომ ადგილობრივი მაფოტოსინთეზირებელი მცენარეების გენომში მონაცემები შევინახოთ. ეს იდეა უფრო მეცნიერებაა, ვიდრე ფანტასტიკა: 2017 წელს მკვლევრებმა გამოაცხადეს, რომ მათ გამოიყენეს გენების რედაქტირების სისტემა Crispr, რათა ნაწლავის ჩხირის პოპულაციის დნმ-ში ციფრული ფილმი დაეშიფრათ. წარმოიდგინეთ, ეს ნახშირბადუარყოფითი „მონაცემთა ცენტრები“ თან ბიომრავალფეროვნებას ახალისებს, საუკუნეების განმავლობაში დაბინძურებულ ნიადაგს ასუფთავებს და თან ადგილობრივი ფერმერებისთვის ხილისა და ბოსტნეულის წყაროა.

ჩვენ მიერ აშენებული გარემო უნდა იყოს ადგილობრივი ინოვაციის, მემკვიდრეობისა და კულტურის ამოძახილი. წარმოიდგინეთ, რომ სახლები ისევ ცოცხალ წინაპრებად მოგვევლინოს: ძველი, ადგილობრივი ნიადაგი გადაიქცეს „ბიობეტონად“. მასში გენომის მარედაქტირებელი ბაქტერია გაჩენილ ბზარებს გაამთელებს და ახალ კირქვად გადაიქცევა. წარმოიდგინეთ, ფოტოსინთეზის უნარის მქონე მასალით შენობების აგება – ისეთით, რომელიც მზისგან იღებს ენერგიას; ან ისეთი ბიოლუმინესცენციური მასალით, რომელიც შეამცირებს ხელოვნური განათებით სინათლის დაბინძურებას და დაგვიბრუნებს ღამის ისეთ ცას, როგორსაც ადრე ვიცნობდით. წარმოიდგინეთ, ურბანული ნაგებობების დაბეჭდვა 3D პრინტერით და მათთვის ისეთი ძველებური ფორმების მინიჭება, როგორიცაა ინდოეთში ხასის და ჯინტაის ხალხის მიერ ხეთა ფესვებისგან დაწნული ცოცხალი ხიდები.

 მკვიდრი ხალხის ფუტურიზმის ერთ-ერთი ხედვაა ალტერნატიული ისტორია. რეალობა, რომელშიც კაპიტანი კუკი ჰავაიმდე ვერ ჩადის; კორტესი არ ჩადის ტენოჩტიტლანში ოქროს საძიებლად; და ხომალდები „ნინია“, „პინტა“ და „სანტა-მარია“ ისევ დედამიწაში ჩარგული ხეებია. სად იქნებოდა მკვიდრი ხალხი? რა მოხდებოდა მათ თავს? მაგრამ არის კიდევ ერთი რეალობა, რომელზეც უნდა დავფიქრდეთ: ისეთი, რომელშიც მხოლოდ მომავლის შეცვლა გვჭირდება და არა – წარსულის: გვიბრუნდება მიწა და წინაპრები. ქალაქებსა და სოფლებში ტექნოლოგია და ბუნება თანაარსებობს. საზოგადოებრივი ჯგუფები ეფექტურად იყენებენ დეცენტრალიზებულ ციფრულ პლატფორმებს, რომლებიც აძლიერებს ადგილობრივ დონეზე გადაწყვეტილების მიღებას და ხელს უწყობს საზიარო რესურსებსა თუ ცოდნაზე დაფუძნებულ, ბარტერზე აგებულ ეკონომიკას. მატრიარქატი აღდგენილია. განათლების სისტემები მოსწავლეებს მკვიდრი ხალხის ისტორიასა და კულტურას ასწავლის და ახალისებს მსოფლიო მოქალაქეობის განცდას, რომელიც პატივს სცემს და აფასებს როგორც ძველს, ისე ფუტურისტულს.

ასეთი მომავლის შექმნასა და ცნობიერების შეცვლას სჭირდება საზიარო ხედვა, რომელშიც წარსული ცოდნა მიგვიძღვის მომავლისკენ. ხედვა, რომელშიც ტექნოლოგია ემსახურება კაცობრიობის ყველაზე ღრმა ფასეულობებსა და მისწრაფებებს; სადაც პროგრესს განსაზღვრავს დედამიწის დაცვა და მისი რესურსების თანასწორი განაწილება.