ქობულეთის ბაზარში ცოტა ხნის წინ ნაყიდი რეზინის ჩექმები ამოვიცვით და რეინჯერს მივყვებით. საკურორტო ქალაქის ცნობილი  ქვიანი სანაპიროს ნაცვლად, ბევრისთვის უცნობი ტორფნარისკენ მივიწევთ.

შავი ზღვის ნაპირს სულ ორი პარალელური ქუჩა გვაშორებს. ტალღების ხმა აქ აღარ აღწევს, არც ტურისტული გუგუნი გვწვდება. თვალწინ დიდი მწვანე სივრცე იშლება – ქობულეთის დაცული ტერიტორიები.

UNESCO-ს მსოფლიო ბუნებრივი მემკვიდრეობის სიაში შესულ ამ ჭარბტენიან ეკოსისტემას, რომელიც ისპანის სფაგნუმიან ტორფნარს და რელიქტური კოლხური ტყის ფრაგმენტებს მოიცავს, ადგილობრივთა ნაწილი უბრალო ჭაობად მოიხსენებს. მას გვერდს უვლის ზღვაზე დასასვენებლად ჩასული ტურისტების უმრავლესობაც. არადა, ქობულეთის სახელმწიფო ნაკრძალი და აღკვეთილი ყურადღებას იმსახურებს განსაკუთრებული სტრუქტურის ტორფნარითა და ბიომრავალფეროვნებით. საინტერესოა ისიც, რომ ზღვისპირა დაბლობზე მდებარეობის მიუხედავად, არც მლაშე წყლით საზრდოობს, არც გრუნტის წყლებით – მხოლოდ ატმოსფერული ნალექით იკვებება და მსოფლიოში პირველ პერკოლაციურ გუმბათისებრ ტორფნარად არის აღიარებული. 

ჭარბტენიანი ტერიტორიებისადმი სტერეოტიპული, ხშირად უარყოფითი, განწყობის გამო, ამ უნიკალური ტორფნარისადმი დამოკიდებულების შეცვლაც რთული და ხანგრძლივი პროცესი აღმოჩნდა, რომელიც თითქმის სამი ათეული წლის წინ, ქობულეთის დაცული ტერიტორიების დაარსებისთანავე დაიწყო და დღემდე გრძელდება. ადამიანები, რომლებმაც ქობულეთის ტორფნარის კვლევასა და დაცვას მთელი ცხოვრება მიუძღვნეს, ცდილობენ ამ მყიფე ეკოსისტემის გარშემო გააერთიანონ საზოგადოება – ერთი მხრივ, დაიცვან ის ანთროპოგენური ზემოქმედებისგან, ხოლო მეორე მხრივ, ახლოდან დაანახონ ადამიანებს ტორფნარის მნიშვნელობა.

“დაცული ტერიტორიების ჩამოყალიბების დღიდან აქ ვმუშაობ – 24 წელია. ქობულეთის პირველი რეინჯერი ვიყავი, მაშინ მარტო ვმუშაობდი“, – გვეუბნება გურამ ვერულიძე, რომელიც მომდევნო დღეების განმავლობაში მეგზურობას გაგვიწევს ტორფნარის სამყაროში.

დღეს აქ მოსახვედრად ქალაქის მთავარი გზიდან მოუპირკეთებელ, გრუნტიან გზაზე გადმოვუხვიეთ. აღკვეთილის შესასვლელშივე წავაწყდით ტორფნარის ჰიდროლოგიურ თავისებურებას: წინა დღეებში მთაში მოსული უხვი ნალექის გამო ტურისტულ ბილიკამდე მისასვლელი მონაკვეთი ჭალასავით დატბორილია – არადა, ქობულეთში არც უწვიმია. ასეთი რამ წელიწადში რამდენჯერმე ხდება და გული გვწყდება, რომ წყლის მაქსიმალურ დონეს ვერ მოვუსწარით; იქ, სადაც ახლა რეზინის ჩექმებით მივაბიჯებთ, რეინჯერის კუთვნილი ნავით შემოცურვას ვგეგმავდით. მაგრამ ტორფნარმა თავისი სუპერძალები გამოიყენა და სანამ ჩვენ თბილისიდან მოვემგზავრებოდით, მთიდან წამოსული ნიაღვარი ისე შეიწოვა, როგორც ღრუბელმა.

ბატონი გურამი სიფრთხილით მიგვიძღვის ჯერ კიდევ შემორჩენილ წყალში, რომელშიც აგვისტოს ჩამავალი მზის სხივები ნარინჯისფრად ირეკლება. გარშემო ფერადი ყვავილებით დაწინწკლული გაშლილი მწვანე სივრცეა ტორფნარის ბალახოვანი მცენარეებითა და ბუჩქებით, რომელთა შორის მდორედ მიიკლაკნება მდინარე შავღელე. ჩემი რეზინის ჩექმა არასაკმარისად მაღალყელიანი აღმოჩნდა და ტურისტებისათვის განკუთვნილ ფიცარფენილ ბილიკთან მისული, უკვე მუხლებამდე სველი ვარ. ეს შემაღლებული ბილიკი მწვანე საფარის თავზეა გაყვანილი იმისათვის, რომ დაცული ტერიტორიების სტუმრებიც უსაფრთხოდ გადავადგილდეთ და, რაც მთავარია, არც ჩვენ დავაზიანოთ ბუნება, სადაც ჰარმონიულად თანაარსებობენ უკანასკნელი გამყინვარების პერიოდიდან კოლხეთის რეფუგიუმში შემონახული კაინოზოური ეპოქის სახეობები და კოლხური ენდემური ფლორა. თუმცა, ამ ეკოსისტემის მთავარი ინჟინერი სფაგნუმი ანუ ტორფის ხავსია.

დაცულ ტერიტორიაზე ჩვენი სტუმრობაც სფაგნუმის ახლოდან გაცნობით იწყება. „ხავსს შეგიძლიათ ხელი მოუჭიროთ, წყალი გამოწუროთ და დალიოთ. გაფილტრული წყლის შემდეგ ყველაზე სუფთაა. მეც ვცადე ერთხელ, მას შემდეგ, რაც მეცნიერებმა დალიეს“, – მხიარულად გვეუბნება რეინჯერი და ხავსს წურავს, – `ამ ტორფნარში კაცი წყურვილით ნამდვილად არ მოკვდება“. ჩვენც ფრთხილად ვიღებთ ჩვენ წილ ფუმფულა ხავსს. შესახებად რბილი, გრილი და სასიამოვნოა. სუფთა და კრიალა, თითქოს კრაჭუნობს კიდეც. ძალიან ცოცხალი, მომწვანო-მოთეთრო ფერი აქვს. შეიძლება ითქვას, რომ უსუნოა. ცოტა მორიდებით გავწურე და იმავე ადგილას, ხავსის ხალიჩაში „ჩავრგე“. სფაგნუმის ის კონა ისევ ინტეგრირდება, მოყოჩაღდება და გააგრძელებს სიცოცხლეს. წყლის შეკავების უნარი მას საშუალებას აძლევს 45°C-მდე ტემპერატურაზეც კი შეინარჩუნოს სიცოცხლისუნარიანობა. ხავსი, სხვა მცენარეულობასთან ერთად – ლაზური ისლი, თეთრი და კავკასიური რინხოსპორა, ჩრდილოეთის ისლი – ამ სფაგნუმიანი ტორფნარის ჰიდროლოგიურ რეჟიმს განსაზღვრავს. ცხელ, გვალვიან პერიოდებში ისინი ამცირებენ აორთქლებას და ტორფნარს გამოშრობისგან იცავენ. წყლით გაჯერებული და ჟანგბადს მოკლებული ტორფის ფენებში მცენარეულობა, ფაქტობრივად, გაუხრწნელია, ეს კი ისპანს სხვა ტიპის ტორფნარისგან გამოარჩევს. ზოგადად, ტორფი ჭარბტენიან პირობებში წარმოიქმნება და მნიშვნელოვანი კომპონენტია კლიმატის რეგულირებასა და წყლის წრებრუნვაში. ქობულეთის ტორფნარების წიაღში, ჟანგბადის ნაკლებობის გამო, მცენარეული ნარჩენები მთლიანად ვერ იშლება, დროთა განმავლობაში ფენებად გროვდება და ტორფს წარმოქმნის. კოლხეთის პერკოლაციურ ტორფნარში, ტორფის გუმბათის წარმომქმნელი სფაგნუმის სახეობები მსოფლიოში ყველაზე მაღალი ზრდის ტემპით გამოირჩევა (32 სმ წლის განმავლობაში). გამომდინარე აქედან, ტორფის აკუმულაციის პროცესიც ყველაზე მაღალია მსოფლიოში და წელიწადში 4 მმ-ს შეადგენს. ისპანი 2-ის ტორფნარს შეუძლია წყალი ისეთი რაოდენობით შეიწოვოს, რომ ხავსის გუმბათი 25–27 სანტიმეტრითაც კი გაიზარდოს. თითქოს სუნთქავს.  ტორფნარი წყლით გაჟღენთილი ღრუბელივით ფუნქციონირებს და მისი ცოცხალი სფაგნუმიანი ზედაპირი წყლით არასოდეს იფარება. ასეთი ტორფნარი მტკნარი წყლის უზარმაზარ რეზერვუარს წარმოადგენს და გუმბათისებური ფორმის გამო, მას ამობრუნებულ ტბას ადარებენ. ტორფნარის ზედაპირზე ხავსი, ისლი თუ ჭარბტენიანი ტერიტორიისთვის სახასიათო სხვა მცენარეები ფოტოსინთეზის გზით უწყვეტად და დიდი რაოდენობით გამოიმუშავებენ ჟანგბადს, რის გამოც ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ნახშირბადის წრებრუნვაში – როგორც ბუნებრივი შთამნთქმელი და ატმოსფეროში მავნე ემისიების დამბალანსებელი.

ქობულეთის დაცული ტერიტორიები აერთიანებს ქობულეთის სახელმწიფო ნაკრძალსა და ქობულეთის აღკვეთილს. ამ ორს შორის უფრო მკაცრად დაცული ზონის, ანუ ნაკრძალის ბირთვს წარმოადგენს ისპანი 2 – 316,4 ჰა ფართობზე გაშლილი ცოცხალი სფაგნუმიანი ტორფნარი, რომელიც გარშემო არსებული მიწის ზედაპირიდან გუმბათისებრად არის ამოზნექილი. მისი სიმაღლე 4-5 მეტრს აღწევს და ცოცხალი სფაგნუმის დაახლოებით 25-სმ-იანი ფენითაა დაფარული. არსებითად მსგავსია მისი მოსაზღვრე, აღკვეთილის სტატუსის მქონე 466,3 ჰა ფართობის ისპანი 1, თუმცა წარსულში ის ადამიანის უხეშად ჩარევის შედეგად უფრო დეგრადირებულია. ჩრდილოეთიდან მდინარე ტოგონით შემოსაზღვრული ისპანის ტორფნარის განსაკუთრებულობა იმაში მდგომარეობს, რომ მას კავშირი არ აქვს მიწისქვეშა წყლებთან და ომბროტროფულია, ანუ იკვებება მხოლოდ და მხოლოდ ატმოსფერული ნალექებით, ამასთანავე, პერკოლაციური ტიპისაა, ანუ ტორფის სტრუქტურა საშუალებას აძლევს, მთლიან სხეულში ყველა მიმართულებით გაატაროს ნალექი. „ქობულეთის და, საერთოდ, კოლხეთის ამ უნიკალურობას წინ განსაკუთრებული გეოლოგიური წარსული უძღოდა, რომლის მსგავსი არსად არაა მსოფლიოში. აქ ცოცხალი გეოლოგიაა, ცოცხალი გეოლოგიური პროცესები მიმდინარეობს,  ტორფის წარმოქმნის პროცესი მუდმივად გრძელდება და ყველაზე მაღალია მსოფლიოში“, – გვიხსნის  ლანდშაფტების ეკოლოგი იზოლდა მაჭუტაძე, რომელიც შოთა რუსთაველის სახელობის ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორია და ქობულეთში ჩვენთან შესახვედრად ჩამოვიდა. „სწორედ უნიკალური გეოლოგიური წარსულის შედეგად ჩამოყალიბდა განსაკუთრებული კოლხური კლიმატი! და არავითარ შემთხვევაში სუბტროპიკული!“.  ქალბატონი იზოლდა ფიტოპათოლოგიისა და ბიომრავალფეროვნების ინსტიტუტის კოლხეთის ტორფნარებისა და წყლის ეკოსისტემების კონსერვაციის განყოფილების უფროსია და ერთ-ერთი პირველი მეცნიერია, რომელიც რეგიონის დაცულ ტერიტორიებსა და უშუალოდ სფაგნუმის სახეობებს იკვლევს. ფლორისადმი სიყვარული მის ტანისამოსშიც იგრძნობა და ხატოვან ლექსიკაშიც, რომლითაც დაცული ტერიტორიების ისტორიას გვიყვება: „ისპანი 2-ის მომიჯნავე რელიქტური კოლხური ტყე ძველია, 20 მლნ წლის, ხოლო ისპანის სფაგნუმიანი ტორფნარები სულ ახალგაზრდაა, 1700 წლის.  სფაგნუმიანი ტორფნარი ისე ჩამოყალიბდა, რომ 20 მლნ წლის ტყე არსად წასულა. ტყემ გულში ჩაიკრა და ჩამოაყალიბა ტორფნარი. სწორედ ამიტომ UNESCO-მ შეარჩია ეს საუკეთესოთა შორის საუკეთესო ადგილი და ორივე ეკოსისტემას ერთდროულად მისცა მსოფლიო ბუნებრივი მემკვიდრეობის უბნის ნომინაცია“. ქალბატონ იზოლდას თავიდანვე სჯეროდა, რომ ოდესმე ეს უნიკალური ჭარბტენიანი ტერიტორიები საერთაშორისო აღიარებას მოიპოვებდა და ამისთვის თავდაუზოგავად შრომობდა. ადგილობრივ დონეზე კი მისი ერთ-ერთი მთავარი საზრუნავია, ისპანის სფაგნუმიან ტორფნარს აღარავინ უწოდოს ჭაობი.

ქობულეთი დასავლეთევროპელი მეცნიერების ყურადღების ცენტრში 1990-იანი წლებიდან მოექცა, როდესაც პოლიტიკურმა ცვლილებებმა ტრანსსასაზღვრო თანამშრომლობის ახალი შესაძლებლობები გახსნა. ტორფნარების კონსერვაციის საერთაშორისო ჯგუფმა მალევე დაიწყო ტორფნარების კლასიფიკაციის ინტეგრირებული სისტემის შემუშავება, რათა განესაზღვრათ საერთაშორისო პრიორიტეტით დასაცავი ტერიტორიები. საჭირო იყო უნივერსალური ტიპოლოგია, რომელიც გამოდგებოდა ჯერ კიდევ შეუსწავლელი, მანამდე „რკინის ფარდის“ მიღმა არსებული ზონებისთვის. 1996-1998 წლებში ყველაზე პერსპექტიულ მიდგომად იქცა ე.წ. ჰიდროგენეტიკური ტიპოლოგია, რომელიც ეფუძნებოდა წყლის მოძრაობის, მცენარეული საფარისა და ტორფის ფორმირების ურთიერთკავშირს, ასევე ტორფნარების როლს ლანდშაფტის ჰიდროლოგიაში. ამ ყველაფერს, ჩემთვის გამოგზავნილ წერილში, იხსენებს გერმანიის გრაიფსვალდის უნივერსიტეტის ბოტანიკისა და ლანდშაფტური ეკოლოგიის ემერიტუსი პროფესორი, ტორფნარების კონსერვაციის საერთაშორისო ჯგუფის გენერალური მდივანი ჰანს იოსტენი. დასაწყისისთვის ტორფნარები გამიჯნეს ორ მთავარ კატეგორიად: ჰორიზონტალურ და დახრილი ზედაპირის მქონედ; ამ უკანასკნელში კიდევ სამი ქვეკატეგორია გამოყვეს იმის მიხედვით, თუ როგორ მოძრაობდა მასში წყლის ნაკადი: მხოლოდ ზედაპირზე, ტორფის ზედა შრეში, თუ მთლიან სხეულში (სწორედ ამ უკანასკნელს ეწოდება პერკოლაციური, იგივე ფილტრაციული ტორფნარი). ამის შემდეგ ტორფნარების კიდევ უფრო დეტალური კლასიფიცირება შეიძლებოდა წყლით საზრდოობის ნიშნით: მხოლოდ ატმოსფერული ნალექით, გრუნტის წყლით თუ ზღვის წყლით.

„როგორც პერიოდულობის ცხრილის ავტორმა, მენდელეევმა იწინასწარმეტყველა ჯერ კიდევ აღმოუჩენელი ელემენტების არსებობა, ჩვენც შევნიშნეთ ცარიელი ადგილები ჩვენს მატრიცაში. ზოგიერთ შემთხვევაში დარწმუნებით შეგვეძლო გვეთქვა, რომ მახასიათებლების კონკრეტული კომბინაცია ვერ იარსებებდა (მაგალითად, ზღვის წყლით მოსაზრდოვე პერკოლაციური ტორფნარი), თუმცა დავუშვით პერკოლაციური ტორფნარის არსებობა, რომელიც მხოლოდ ნალექებით იკვებება, მაგრამ ის მისაგნებია“, – იხსენებს ჰანს იოსტენი. შესაბამისად, გრაიფსვალდის ტორფნარების ცენტრის მკვლევარმა იოსტენმა, კოლეგებთან ერთად, თეორიულად ჩამოაყალიბა პერკოლაციური გუმბათისებრი ტორფნარის არსებობის კრიტერიუმები: წლის განმავლობაში თანაბრად განაწილებული ჭარბი ნალექი, ამოზნექილი ფორმა გლუვი ზედაპირით (რაც მიუთითებდა, რომ ის ნალექით მოსაზრდოვე, ანუ ომბროტროფული იქნებოდა), თითქმის გაუხრწნელი ტორფის ღრმა შრე და ისეთი მცენარეულობა, რომელიც სხვა ტორფნარებთან შედარებით საკვები ნივთიერებებით უფრო მდიდარ პირობებზე მიანიშნებდა. გამომდინარე იქიდან, რომ გლობალური ნალექების რუკაზე საქართველო გამორჩეულად არის წარმოდგენილი კოლხეთის დაბლობით ის მალევე მოექცა ყურადღების ცენტრში.

კოლხეთის ტორფნარების შესახებ მეცნიერებს მანამდეც სმენოდათ გერმანელი ბოტანიკოსის, მიხაელ ზუკოვისგან, რომელიც 1990-იანი წლების დასაწყისში ეროვნული პარკის პროგრამაზე მუშაობისას ეწვია კოლხეთის ჭაობებს. ჰანსი იხსენებს, რომ კოლხეთის დაბლობის მონახულების შესაძლებლობა 1999 წელს გაუჩნდა, როდესაც შავიზღვისპირა ჭარბტენიანი ტერიტორიების კონსერვაციის პროექტზე მომუშავე ქართველმა მეცნიერებმა იგი, სხვა უცხოელ კოლეგებთან ერთად, საქართველოში მიიწვიეს. გრაიფსვალდის უნივერსიტეტის მეცნიერები მალევე აღმოჩნდნენ ქობულეთში. მათ მეგზურ იზოლდა მაჭუტაძეს ისინი ეკლიანი ბუჩქებისა და მურყნის ხეების გავლით მიჰყავდა სწორედ ისეთ ტორფნარში, როგორსაც ისინი, მისი აზრით, ეძებდნენ. „თავიდან ძალიან დავეჭვდი, რადგან მცენარეულობა სულაც არ ჰგავდა იმას, რასაც ველოდით. მაგრამ ნელ-ნელა ტორფის ხავსების გორაკები უფრო მაღლდებოდა და იზრდებოდა, ტყეც ნათდებოდა და უცებ მართლაც გამოჩნდა გაშლილი, ერთფეროვანი ტორფნარი ტორფის ხავსების უწყვეტი საფარით, რომელშიც ყოველ ნაბიჯზე ვეფლობოდით; გამოჩნდა მეჩხრად ამოსული ჩრდილოეთის ისლიც, ბალახი, რომელიც არასოდეს გვხვდება ისეთ ტორფნარში, რომლის მხოლოდ ზედა შრეში აღწევს ნალექი“, – იხსენებს ჰანსი, – „მაშინვე გავიაზრეთ: ეს არის! აქ ჩვენი სამომავლო სამეცნიერო კვლევები დაადასტურებს ყველა იმ მახასიათებელს, რასაც წინასწარ ვვარაუდობდით. ეს არის მსოფლიოში პირველი პერკოლაციური გუმბათისებრი ტორფნარი – ისპანი 2!“. ისპანი მსოფლიოში ცნობილი ამ ტიპის ორად-ორი ტორფნარიდან პირველია. მეორე, იმნათის ტორფნარი, მეზობლად, კოლხეთის ეროვნულ პარკში აღმოჩნდა.

წარმოშობით ნიდერლანდელი ჰანს იოსტენი მას შემდეგ კიდევ არაერთხელ ესტუმრა საქართველოს. რეინჯერიდან დაწყებული, ისპანის მიმდებარედ მცხოვრები ადამიანებით დამთავრებული, ყველას დაამახსოვრა თავი, როგორც ენთუზიაზმით სავსე მეცნიერმა, თანაც მუსიკალური ნიჭით გამორჩეულმა. იგი ერთ-ერთია მათგან, ვისაც დიდი წვლილი მიუძღვის ქობულეთის „ჭაობის“ უარყოფითი სახელის გაქარწყლებაში.

დილის შვიდი საათია. წვიმს და გამოდარებას პირი არ უჩანს. გადავწყვიტეთ ქობულეთის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა ცენტრში მივსულიყავით. პირველ სართულზე გამოფენილი საინფორმაციო სტენდები და ბროშურები რეგიონის სხვა დაცულ ტერიტორიებს – კინტრიშისა და მტირალას ეროვნულ პარკებსა და მათ ბიომრავალფეროვნებასაც გვაცნობს. აქვე გამოკრული რამდენიმე აბრა ევროკავშირის, გერმანიის მთავრობისა და კავკასიის ბუნების ფონდისგან გაწეული მხარდაჭერის შესახებ გვატყობინებს. სოფიო თხილაიშვილი, ბუნებრივი რესურსების უფროსი სპეციალისტი, შესასვლელშივე გვეგებება. მასთან საუბრისას ვიგებ, რომ ჭარბტენიანი ტერიტორიების მიმართ საზოგადოების დღევანდელი არცთუ კეთილგანწყობილი დამოკიდებულება არაფერია იმასთან შედარებით, რაც წარსულში ყოფილა. მისი თქმით, ადრე კოლხეთის ჭარბტენიან ტერიტორიებს მხოლოდ ერთი მომავალი ჰქონდა, დევიზით – დავაშროთ და ავითვისოთ. „კომუნისტების დროს პროექტ „კოლხიდის“ ფარგლებში ტერიტორიის დაშრობა დაიწყეს; გაჭრეს სადრენაჟო არხები და ევკალიპტის ხეებიც კი დარგეს“, რომლებიც ხარბად შთანთქავს წყალს. როგორც ჩანს, სწორედ იმ დროს დაირღვა ტორფნარის ხავსის გუმბათის ერთიანობაც და ამიტომ მოხვდნენ ისპანი 1 და ისპანი 2 დაცვის სხვადასხვა კატეგორიაში. „ეს ტერიტორია საცხოვრებლად და სოფლის მეურნეობისთვის უნდოდათ, მაგრამ შედეგს ვერ მიაღწიეს. მაშინ ბევრი მეცნიერი იყო ჩართული ჭაობის დაშრობაში, ახლა კი მკვლევრები მისი აღდგენა-შენარჩუნებისთვის იბრძვიან“. აღსანიშნავია, რომ სადრენაჟე არხების გათხრისას მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური აღმოჩენები გაკეთდა ისპანის ტორფქვეშა ფენებში: ადრებრინჯაოს ხანის უნიკალური ნამოსახლარები – უძველესი სამიწათმოქმედო კულტურის ძეგლი კოლხეთში. თითქმის უჟანგბადო ტორფიანმა ნიადაგმა საიმედოდ შემოინახა ორი სხვადასხვა პერიოდის ჯარგვალური და ხიმინჯებიანი ძელური ნაგებობების ნაშთები, ხისა და თიხის არტეფაქტები, ლითონის წარმოების იარაღები, კაჟისა თუ ობსიდიანის იარაღები და ფლორა-ფაუნის ნიმუშები.

თავად სოფიო მეტად ახალგაზრდაა იმისათვის, რომ ჭაობებთან ბრძოლას მოსწრებოდა, თუმცა უკვე 18 წელია ქობულეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციაში მუშაობს. დროის ამ მონაკვეთშიც ამჩნევს, როგორ შეიცვალა დამოკიდებულება ქობულეთის ტორფნარის მიმართ. „როდესაც ნაკრძალის შექმნას ვიწყებდით, ადგილობრივებთან ლაპარაკი ძალიან რთული იყო. მათთვის `ჭაობი“ მხოლოდ ამყრალებულ წყალსა და კოღოებს ნიშნავდა“, – ამბობს სოფიო, რომელიც პროფესიით ბიოლოგია და არასოდეს ეზარება დაცული ტერიტორიების შესახებ ინფორმაცია ყველასთვის გასაგებ ენაზე გააზიაროს. „სკოლებში ლექციებს ვატარებდით, მომავალ თაობებს ვაცნობდით ჩვენს ბუნებრივ მემკვიდრეობას, ახლა უკვე თავად გვეპატიჟებიან და აქტიურად ერთვებიან ყოველ ჩვენს ინიციატივაში. UNESCO-ს ბუნებრივი მემკვიდრეობის სტატუსით ამაყობენ. ნელ-ნელა შედეგს მივაღწიეთ“.

იზოლდა მაჭუტაძეც გვიზიარებს, რომ უდიდესი შეცდომა იყო „დრენაჟი, სამელიორაციო სამუშაოები და ტორფის მოპოვება სასუქად, რადგან გეოლოგიური წარსულიდან და კლიმატიდან გამომდინარე, ისპანის ტორფი სრულიად გაუხრწნელია“ და მასში თითქმის 90%  წყალია. მისივე მოყოლილი უფრო შორეული ისტორიული ცნობების თანახმად, პირველყოფილი ტყე, სადაც კოლხური ანუ ჰართვისის მუხა ხარობდა, XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისში გაიჩეხა და ევროპის ქვეყნებში გაიზიდა. შემდეგ ამას დაემატა ტყის ჭრა 1990-იანი წლების სიდუხჭირის დროს. ქალბატონი იზოლდას სიტყვებით, მას შემდეგ, რაც მოსახლეობამ გააცნობიერა, რომ მსოფლიო საგანძურის მეზობლად ცხოვრობდა, ტყის ჩეხა უკვე რცხვენოდათ. გარდამტეხი მომენტი დადგა 2007 წლის შემდეგ, როდესაც იაპონიის მთავრობის დაფინანსებით, ისპანის მომიჯნავე 75 ოჯახი უზრუნველყვეს ბუნებრივი გაზით. „ტყე კვლავ იბრუნებს თავის სახეს, – ამბობს იზოლდა, – ამ ტყის არსებობა განსაკუთრებით ღირებულია, ვინაიდან აქაური ტყე ძელქორის საბუდარია, რომელიც ქობულეთის დაცული ტერიტორიების ლოგოს ამშვენებს“.

დღის მეორე ნახევარში წვიმამ გადაიღო და აღკვეთილში ვბრუნდებით. იქ ხავსების სამყაროთი მონუსხულ ჩვენს ფოტოგრაფს, ნინო ზედგინიძეს ვხვდებით, რომელიც ფოტოაპარატით და დრონით აღჭურვილი მუშაობს. ნინო სხვადასხვა სეზონზე სტუმრობს ხოლმე ისპანს გადასაღებად – აქ უკვე შინაურია. „გახსოვთ, წინაზე როგორი სხვანაირი იყო აქაურობა, ახლა როგორი მწვანეა?!“ – გასძახა გურამს და გაზაფხულზე გაჩენილი ხანძარი იგულისხმა. აქ ცეცხლს განსაკუთრებით უფრთხიან: ერთხელ ტურისტის დაუდევრობამ გააჩინა, მეორედ ქარმა სხვა ტერიტორიიდან გადმოიტანა ალი.  

ასეთი ინციდენტები გვაფიქრებს ტურისტული ინფრასტრუქტურის ავკარგიანობაზე – სტუმრების მოზიდვასა და ბუნების დაცვას შორის ბალანსზე. ამ დროისათვის დაცულ ტერიტორიებზე ორი ბილიკი არსებობს: „თეთრი ხავსი“ და „ისპანი 2“.  სამომავლოდ, იგეგმება გადმოსახედი კოშკის აღდგენა და მანიშნებლების დამატება.  როგორც ჩანს, ტორფნარისთვის ხელსაყრელი ტენიანობა და აჭარის მცხუნვარე მზე პოლიგრაფიული მასალისთვის არახელსაყრელი გამოდგა და როგორც გვითხრეს, გახუნებული საინფორმაციო დაფების ახლით ჩანაცვლებაზეც უკვე დაიწყეს ზრუნვა. ჩვენ გაგვიმართლა, რომ საუკეთესო გზამკვლევი გვყავს და გურამი დაუზარლად გვაცნობს გზად შემხვედრ ყველა სახეობას და საინტერესო ამბებს გვიყვება თავისი ცხოვრებიდან, რომელიც მჭიდროდაა გადაჯაჭვული ამ ეკოსისტემასთან. 70 წლის რეინჯერი ოდითგანვე ტორფნარის მეზობლად ცხოვრობს და სამსახურში ყოველ დილას ველოსიპედით მიდის. „მახსოვს, ჩემს ახალგაზრდობაში ხალხს ეშინოდა ამ ტერიტორიაზე შემოსვლა“, – იხსენებს იგი, – „ისპანს მეტსახელად უძიროს ეძახდნენ“. ეს მაშინ, როდესაც ტორფნარი სადრენაჟო არხებით იყო დასერილი და იქ შეხეტებული საქონლისთვის სახიფათო შეიძლებოდა ყოფილიყო.

დღეს უკვე დაცულ ტერიტორიაზე საქონლის შემოსვლა, რა თქმა უნდა, დაუშვებელია. აქ იზრდება ხავსის გუმბათის წარმომქმნელი სფაგნუმის ოთხი სახეობა: აუსტინის სფაგნუმი (Sphagnum austinii), ტიხრებიანი სფაგნუმი (Sphagnum papillosum), წითელი სფაგნუმი (Sphagnum rubellum), ჭაობის სფაგნუმი (Sphagnum palustre). აქვე გვხვდება სამეფო გვიმრა (Osmunda regalis), ლაზური ისლი (Carex lasiocarpa), ჩრდილოეთის ისლი (Molinia litoralis), თეთრი რინხოსპორა (Rhynchospora alba). ასევე ნახავთ მტაცებელ, მწერიჭამია მცენარე დროზერას (Drosera rotundifolia), რომელიც ალბათ სკოლის ბოტანიკის წიგნიდან გემახსოვრებათ. მის ფოთლებზე თითქოს დილის ცვარია შერჩენილი, მაგრამ სინამდვილეში ეს მწერებისთვის მომაკვდინებელი ხაფანგია – წებოვანი სითხე. როდესაც მწერი წებოვან ზედაპირს ეხება, ფოთოლი ნელა იკეცება მის ირგვლივ. დროზერა მსხვერპლს შლის და საჭირო ელემენტებს შთანთქავს. მისი მტაცებლობა გადარჩენის სტრატეგიაა – მჟავიანობით გამორჩეულ ნიადაგში საკვები ნივთიერებები არ ჰყოფნის, ამიტომ ცხოველურ საკვებს იტაცებს.

ნაკრძალის ტერიტორიაზე მანანასებრთა ოჯახის მერქნიანი სახეობებიც ხარობს: შქერი (Rhododendron ponticum), იელი (Rhododendron luteum), მოცვი (Vaccinium arctostaphyllus). მხოლოდ აქ იზრდება ჩვეულებრივი მანანა (Calluna vulgaris); კოლხურ ტყეში, რომლის მხოლოდ ნაშთიღა შემორჩა ქობულეთში, გვხვდება კავკასიისა და საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობა – ჰართვისის მუხა (Quercus hartwissiana), რცხილა (Carpinus betulus), მურყანი (Alnus glutinosa subsp. barbata); ასევე ტირიფის ორი სახეობა (Salix cinerea, Salix caprea) და ხეჭრელი (Rhamnus frangula). ბუნებრივ ტბორებსა თუ არხებში ტივტივებს ყვითელი დუმფარა (Nymphaea lutea), კოლხური დუმფარა (Nymphaea colchica), წყლის ვაზი (Potamogeton natans), ასევე ბუშტოსანა (Utricularia minor), რომელიც, დროზერას მსგავსად, მტაცებელია. სამწუხაროდ თუ საბედნიეროდ, უშუალოდ ნადირობის პროცესს ამ დღეების განმავლობაში ვერ შევესწარით.

ჩვენი რამდენიმედღიანი ექსპედიციის დასასრულს, რეინჯერი გურამ ვერულიძე სახლშიც გვმასპინძლობს ნალექიან ყავაზე და ადგილობრივი ფლორა-ფაუნის შემდეგ თავის ფუმფულა ძაღლს გვაცნობს.

ქობულეთის ტორფნარისადმი საერთაშორისო ყურადღების მიუხედავად, ბევრმა ადგილობრივმა კვლავაც არ იცის ისპანის უნიკალურობის ამბავი. ქობულეთში სტუმრობისას ვესაუბრეთ აღკვეთილის შესასვლელთან მდგომი სახლის ბინადრებსაც. ისინი ქართველ თუ უცხოელ მეცნიერებს ხშირად მასპინძლობენ, მათ კი კარგად იციან დაცული ტერიტორიის მნიშვნელობა და წარსული. შესანიშნავი აღმოჩენებისა და გლობალურ სამეცნიერო წრეებში პოპულარობის მოხვეჭამდე რამდენიმე წლით ადრე, 1997 წელს, ქობულეთის ტორფნარი რამსარის კონვენციაში გაწევრიანდა. რამსარის კონვენცია 1971 წელს შეიქმნა ჭარბტენიანი ეკოსისტემების, განსაკუთრებით წყლის გადამფრენი ფრინველებისთვის მნიშვნელოვანი ტერიტორიების დაცვის მიზნით. ქობულეთის დაცული ტერიტორიების ჭარბტენიანი ჰაბიტატები კი წყლის გადამფრენ ფრინველთა სახეობების მრავალფეროვნებით გამოირჩევა და ფრინველებზე დამკვირვებელთათვის განსაკუთრებით საინტერესო ადგილია. აქაური ტყე ძელქორის საბუდარს წარმოადგენს, გადამფრენი სახეობებიდან რეინჯერებს ხშირად შეუნიშნავთ ბექობის არწივიც. მე კი ულამაზესი ცისფერი ალკუნის დანახვა მინდოდა, თუმცა თვალი ვერ მოვკარი – ალბათ იმიტომ, რომ მზერა მეტწილად ტორფნარისკენ მქონდა მიმართული. თანაც, ფრინველებზე დაკვირვებისათვის საუკეთესო პერიოდი გაზაფხული და შემოდგომაა.

„ეს არის მსოფლიოში ცნობილი პირველი პერკოლაციური გუმბათისებრი ტორფნარი ისპანი 2!“

რამსარის კონვენციამ თანდათან უფრო ფართო მნიშვნელობა შეიძინა და დღეს ჭარბტენიან ტერიტორიებს კლიმატის რეგულაციისა და წყლის რესურსების დაცვის გლობალურ სისტემად განიხილავს. რამსარის კონვენცია პირველი გლობალური გარემოსდაცვითი შეთანხმებაა ტენიანი ეკოსისტემების დაცვისა და გონივრული გამოყენებისთვის. მასში გაწევრიანებიდან ერთ წელიწადში, 1998 წელს, მსოფლიო ბანკისა და გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდის მხარდაჭერით და  ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდის (WWF) ჩართულობით შეიქმნა ქობულეთის დაცული ტერიტორიები. მაშინ ჯერ კიდევ არავინ იცოდა, რამდენად უნიკალურ ეკოსისტემასთან ჰქონდათ საქმე: ქობულეთის დაცული ტერიტორიები, როგორც რამსარის საერთაშორისო კონვენციის ჭარბტენიანი ტერიტორია, ოდითგანვე ცნობილი იყო მობუდარი, მიგრირებადი და გადამფრენი ფრინველებით, ამასობაში კი ქართველმა და უცხოელმა მეცნიერებმა ქობულეთის ტორფნარის უნიკალურობაც დაადასტურეს.

სახელმწიფო დაცული ტერიტორიების დაარსებიდან ორი ათწლეულის შემდეგ, მისი მსოფლიო ბუნებრივ მემკვიდრეობად აღიარების ჯერიც დადგა. 2021 წელს UNESCO-მ შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე მდებარე უნიკალური  `კოლხური ტყეები და ჭარბტენიანი ტერიტორიები“ მსოფლიო ბუნებრივი მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა. ეს კომპლექსი ოთხი დაცული ტერიტორიის შვიდ კომპონენტს აერთიანებს: კინტრიში-მტირალას, ქობულეთის ისპანს, გრიგოლეთს, იმნათს, ფიჩორს, ნაბადასა და ჭურიას. მათი საერთო ფართობი 31 253 ჰექტარს შეადგენს, ხოლო ბუფერული ზონა – 28 053 ჰექტარს. კომპლექსი გადაჭიმულია აჭარის, გურიისა და სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეებში. UNESCO-ს და რამსარის სიაში მოხვედრა ქვეყნისთვის დიდი აღიარება და პასუხისმგებლობაა.

აჭარის ტურიზმის დეპარტამენტმა ქობულეთის დაცული ტერიტორიების შესასვლელის კეთილმოწყობა დაიწყო და საზოგადოების დამოკიდებულება არაერთგვაროვანია. მაგალითად, მიმდებარე ტერიტორიის მოსახლეები, რომელთაც ვესაუბრეთ, მიიჩნევენ, რომ ეს მათთვის სასიკეთო იქნება და ტურისტიც მოუმრავლდებათ. ჩამდინარე წყლებით დაბინძურების აღმოფხვრასაც იმედოვნებენ. ეს პრობლემა აღნიშნულია ქობულეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმაშიც, რომელიც რამდენიმე წლის წინ დამტკიცდა და საჯაროდაა ხელმისაწვდომი. აღკვეთილის შესასვლელთან ე.წ. „სმეკალოვკის არხი“ და ნაკრძალის ბუნებრივი საზღვარი – მდინარე ტოგონა – კანალიზაციითა და საყოფაცხოვრებო ნარჩენებით ბინძურდება. იმავე დოკუმენტში ნახსენებია, რომ დაცული ტერიტორიების საზღვრებს გარეთ დაგეგმილ და მიმდინარე პროცესებზე ადმინისტრაციას კონტროლის ბერკეტები არ გააჩნია. მიუხედავად ქობულეთის დაცული ტერიტორიების ეფექტური მენეჯმენტისა, 2012 წელს სასოფლო-სამეურნეო მიზნებისთვის სახელმწიფო ნაკრძალის საზღვართან სადრენაჟე არხის გაფართოებამ სერიოზული ზიანი მიაყენა ნაკრძალს. ჩრდილოეთ საზღვარზე მდებარე სადრენაჟე სისტემა და აღმოსავლეთის ძველი არხები წყალს ნაკრძალთან ახლოს მდებარე არხში აგროვებს. არხის დაღრმავებას მოჰყვა ეროზია, რამაც რამდენიმე ადგილზე „გუმბათის გარღვევა“ გამოიწვია. 

ტორფნარის მცენარეულობისთვის წყლის დონის სტაბილურობა გადამწყვეტია. ცვლილება გამოიწვევს სხვა ტიპის მცენარეულობის გაჩენას და საბოლოოდ – სრულიად განსხვავებული ტორფნარის ფორმირებას. შეიცვლება ტორფის ფორიანობა, აკუმულაციის უნარი და ჰიდროლოგიური დინამიკა, რაც ისპანი 2-ის უნიკალურ ეკოსისტემას დააზიანებს. სააგენტოს მტკიცებით, დღეს ჰიდროლოგიური ციკლის მთლიანობა დაცულია და უხეში ჩარევები აღარ ფიქსირდება.

ტორფნარის ზედაპირის ერთიანობა მნიშვნელოვანია მიკროკლიმატის კუთხითაც. ტორფნარში დიდი რაოდენობით ნახშირბადია შენახული. ზედაპირის დარღვევის შემთხვევაში ატმოსფეროში გამოიყოფა მეთანი, აზოტის ოქსიდები და ნახშირორჟანგი – სათბურის აირები, რომლებიც კლიმატის ცვლილებას უწყობს ხელს. შესაბამისად, ტორფნარების დეგრადაციის თავიდან აცილება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ათასწლეულების განმავლობაში ტორფში დაგროვილი ორგანული მასა უზარმაზარი რაოდენობით CO2-ს ინახავს და არ აძლევს საშუალებას ატმოსფეროში დაბრუნდეს. ჭარბტენიანი ტერიტორიები კლიმატის დათბობის შესანელებლად ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ ბუნებრივ იარაღად ითვლება.

მეცნიერებთან ერთად, მეც ვიმედოვნებ, რომ ამ უნიკალური სამყაროს შეცნობა საზოგადოებას უკეთ გააცნობს ჭარბტენიანი ტერიტორიების როლს და ამ გამორჩეული ჰაბიტატის დაცვისკენ უბიძგებს. მსოფლიოში ეს ერთ-ერთი პატარა ტერიტორია გამორჩეული ბიომრავალფეროვნების თავშესაფრად იქცა. მაშინაც კი, როდესაც გლობალური კლიმატის ცვლილება აქტიურ ფაზაშია, აქ ეკოსისტემა ბალანსს ინარჩუნებს. მნიშვნელოვანია, რომ ჩვენმა სფაგნუმიანმა ტორფნარმა უნიკალურობა არ დაკარგოს და არ გადაგვარდეს. დიდი პასუხისმგებლობაა, რომ გეოლოგიური წარსულის კატაკლიზმებს გადარჩენილი ფლორა და ფაუნა ანთროპოცენში არ დავღუპოთ. „წლების განმავლობაში აქ დიდად არაფერი იცვლება, რადგან ტორფნარს თავისი კლიმატი აქვს. მეცნიერებსაც ეს უკვირთ. შქერი, იელი, მოცვი, ჩრდილოეთის ისლი ხარობს. ეს მთის მცენარეები წესით დაბლობში არ უნდა იყოს. მათი თანაცხოვრება „ბოტანიკურ სასწაულს“ წარმოადგენს. ცალკე სახელმწიფო აქვთ და კარგად არიან“, – მითხრა გურამმა, სანამ თბილისისკენ გამოგვაცილებდა. როგორც ამბობს, ისპანი ყველაზე ლამაზი გაზაფხულზეა, შქერი და იელი აპრილ-მაისში ყვავის, მერე დუმფარებიც მოჰყვება. ჩემი იქ ყოფნის პერიოდში, ზაფხულის მიწურულს, მწვანე ფერი ჭარბობდა. ახლა შემოდგომაა, ისლი უკვე გახმებოდა და როგორც ერთხელ გურამმა აღნიშნა, იქაურობა, ალბათ, სავანას დაემსგავსა.