კუნძულ პანარეაზე აირები მაგმური კამერიდან ამოიფრქვევა, ხმელთაშუა ზღვის ცივ წყალს ერევა და მჟავურ ბუშტებს წარმოქმნის. ამ მოვლენას „ბუნებრივ ჯაკუზის“ უწოდებენ. წყლის კოროზიულობა იმდენად მაღალია, რომ მეზღვაურები განგებ ჩერდებოდნენ ამ ადგილებში, რათა ხომალდზე მიკრული ნიჟარები მოეშორებინათ.

რა იმალება ფსკერის ქვეშ

როდის შეიძლება ამოიფრქვეს მომდევნო ვულკანი იტალიის ნაპირებთან? მეცნიერები პასუხს წყალქვეშ ეძებენ.

ტექსტი: ლორან ბალესტა

ფოტო: ლორან ბალესტა

ბმული კოპირებულია

ივნისი, 2023

რუბრიკა: ვრცელი სტატიები

საამური ღამეა და ასეთივე ზღვა.

ჩვენი ხომალდი სამხრეთისკენ მიუყვება იტალიის სანაპიროს. ვიქტორია-IV-ის შტურვალთან ვდგავარ და გემის თანამედროვე აპარატურის წყალობით შემიძლია სულ ადვილად მივდიო კურსს, მაგრამ როგორ გავუძლო ცდუნებას და, ძველი მეზღვაურების დარად, ხმელთაშუა ზღვის შუქურაზე არ ავიღო სწორება? ცის კიდეზე მოლიცლიცე ეს მკრთალი ნათება ადამიანის ქმნილება არ არის. ეს ლიპარის არქიპელაგის კუნძულ სტრომბოლიზე მდებარე ვულკანიდან ამოფრქვეული ლავაა – სიცილიიდან ჩრდილოეთით. მის ციალს ძლივს თუ დაინახავთ შორიდან, მაგრამ ის ათასობით წელია არ ჩამქრალა და ახლა სწორედ მისკენ მივემართებით.

ლიპარის არქიპელაგი შვიდი მთავარი კუნძულისგან შედგება და ხმელთაშუა ზღვის ყველაზე აქტიურ ვულკანურ ზონაში მდებარეობს. აქ იტალიის ერთ-ერთ წამყვან ვულკანოლოგ ფრანჩესკო იტალიანოსთან და სახელგანთქმულ რეჟისორ რობერტო რინალდისთან ერთად გამოვემართე ვულკანების სიახლოვეს წარმოქმნილი ჰიდროთერმული წყაროების გადასაღებად, ბუშტების ფეიერვერკებად რომ აფრქვევენ მინერალებით მდიდარ ცხელ აირებს. ამ რეგიონის ვულკანური აქტივობა სამხრეთ იტალიის სანაპიროზე მცხოვრები მილიონობით ადამიანისთვის წარმოადგენს საფრთხეს. იტალიანოს და მის კოლეგებს სურთ იპოვონ გზა, რომელიც ამოფრქვევების პროგნოზირებას გაამარტივებს.

ზღვის ფსკერზე არსებული ჰიდროთერმული წყაროები მხურვალე აირებს აფრქვევენ, რომელთა ტემპერატურა 130 გრადუსამდეც აღწევს, თუმცა ზოგიერთი არსება ამ მძიმე პირობებსაც უძლებს.

იქ, სადაც ლავის ნაკადები დიდი ხანია აღარ ჩაღვრილა, ზღვის სიცოცხლე კლდოვანი ფორმაციების ხელახალ კოლონიზაციას ცდილობს. ახალი ეკოსისტემა იზიდავს Antiopella cristata-ს, ნარინჯისფერ მტაცებელ ზღვის ლოქორას.

როგორც ბიოლოგს ზღვის იმ სახეობების ნახვა მაინტერესებს, რომლებიც ასეთ გაუსაძლის პირობებს ეგუებიან.

პირველად პანარეაზე, ლიპარის კუნძულთაგან უმცირესზე, ვჩერდებით და მის მარჩხ, მჟავურ წყლებში ვყვინთავთ. ლეგენდის თანახმად, რომაელები ამ კუნძულის წყლებში უშვებდნენ ღუზას, რათა ხომალდები ზედ მიკრული ნიჟარებისგან გაეწმინდათ. პანარეა მძინარე ვულკანად მიიჩნევა, თუმცა მის გარშემო ყველაფერი ფუსფუსებს. მორევები გოგირდის სუნს აფრქვევს. ნახშირორჟანგისა და გოგირდწყალბადისგან წარმოქმნილი ბუშტები უწყვეტ ღრუბლებად ამოდის ზედაპირზე. საითაც არ უნდა გავიხედო, ყველგან მჟავიანობის შედეგი ჩანს: წყალქვეშ ვერც მარჯნებს წააწყდები, ვერც ნიჟარებს. დაუდევარი ზღვის ჭია ბუშტებთან ზედმეტად ახლოს მიცოცდა. მისი კიროვანი მილი ნელ- ნელა დნება.

როგორც ჩანს, აქ მხოლოდ ანაერობული – ჟანგბადის გარეშე მცხოვრები, ბაქტერიები ხარობენ. წყალქვეშა ქანობზე ისინი ქმნიან სქელ თექისმაგვარ საბურველს, რომელიც მჟავური ნაკადების ქვეშ ნაზად ირწევა. ვგრძნობთ, როგორ გვიწვავს მჟავა სახეს და როდესაც წყალქვეშ გატარებული რამდენიმე საათის შემდეგ ზემოთ ამოვდივართ, ტუჩები და ლოყები დახეთქილი გვაქვს, ჩვენი კოსტიუმების ქრომირებული ვენტილებიც დაჟანგულია.

პანარეასთან მეცნიერებს სადამკვირვებლო სადგური აქვთ გამართული, სადაც ბუშტების ხმებზე დაკვირვებით შეისწავლიან ვულკანური აქტივობების ზრდასა თუ შემცირებას. იტალიანო ბუშტების ხმაურის ზრდას სტრომბოლის დიდ ამოფრქვევას უკავშირებს, მაგრამ მისი ვარაუდის გასამყარებლად მეტი მტკიცებულებაა საჭირო. ექსპედიციის ფარგლებში იტალიანო იმ უნიკალური ადგილის შესწავლას აპირებს, რომელსაც ათი წლის წინ წააწყდა. მაშინ ჰიდროლოკატორის დახმარებით იტალიანომ პანარეასა და სტრომბოლის შორის მდებარე ვიწრო წყალქვეშა ხეობა აღმოაჩინა. ამ ადგილის სიგრძე 90 მეტრია, სიგანე – 15 მეტრი. ირგვლივ, საითაც მზერა გასწვდება, კრისტალიზებული რკინის ოქსიდების ვიწრო და მაღალი საკვამურებია, რომლებიც ათასობით წლის განმავლობაში ყალიბდებოდა. იტალიანომ აქაურობას „200 ვულკანის ხეობა“ უწოდა.

აქტიური ვულკანური კუნძული სტრომბოლი მუდმივად აფრქვევს ქანებს და ქვიშას, რომელიც ზღვის ორგანიზმებს მარხავს. დამეწყრილი რბილი მარჯნების აღდგენასთან ერთად ზვიგენიც გამოჩნდა.

75 მეტრის სიღრმეზე დავეშვით. იქაურობა მარსის ზედაპირივით წითელი, ყვითელი და ნარინჯისფერია, ოღონდ, წითელი პლანეტისგან განსხვავებით, ეს პირქუში ადგილი ცოცხალია და თითქოს სული ეხუთება მოჭარბებული ენერგიისაგან. ის ხვნეშის, ბუზღუნებს და იფურთხება. ვიწრო საკვამურებიდან აირები თუ ცხელი წყალი იფრქვევა და სანამ ერთი საკვამური იზრდება, მეორე ჩაქრობის პირასაა, მესამე კი უკვე ინგრევა.

პატარა ბრტყელი ჭია მწვანე წყალმცენარისგან საკვამურზე წარმოქმნილ მინიატიურულ ტყეში მიცოცავს. ეს ფრჩხილისოდენა ჭია საკმაოდ გამბედავად იქცევა და უნდა, რომ ჰიდროთერმული წყაროს თავზე მოექცეს. რთულია გაიგო, რა ძალა აიძულებს ნახშირორჟანგით სავსე მჟავურ წყალში რკინის ოქსიდზე ხოხავს.

ამავე არასტუმართმოყვარე გარემოში შემთხვევით პანტოპოდს, ზღვის ობობას, წავაწყდი. მას გრძელი ფეხები და პაწაწინა, ლამის შეუმჩნეველი ტანი აქვს.

იტალიანოსთვის ნიმუშების შესაგროვებლად თერმომეტრს საკვამურის თავზე ვიწრო ხვრელში ვამაგრებთ და სინჯარებს ამოფრქვეული წყლით და აირებით ვავსებთ. ამოყვინთვამდე 20 ასეთი ნიმუშის აღებას თუ მოვასწრებთ. ფსკერზე ერთი საათი დავყავით და ამოყვინთვას კიდევ სამ საათს მოვანდომებთ, რათა საკუთარ თავებს და შეგროვებულ ნიმუშებს წნევის რეგულირებისთვის საკმარისი დრო მივცეთ.

ანაერობული ბაქტერიების ეს კოლონია ოკეანის ფსკერზე, ჰიდროთერმული წყაროების მახლობლად, კლდის ქანობზე ვნახეთ. ღრმულებიდან ამოფრქვეული ნახშირორჟანგი, ცხელი წყალი და გოგირდოვანი აირები მრავალ სახეობას უზღუდავს სასიცოცხლო პირობებს.

ბოლოს ვიქტორია-IV-ის ბორტზე ვბრუნდებით და სტრომბოლისკენ მივემართებით. ხშირმა ბიძგებმა მწვერვალს ნიადაგი, ქანები თუ ქვიშა გამოაცალა და ამ ნაშალმა გზაზე ყველაფერი გაანადგურა. სტრომბოლის ერთი მხარე ზეთისხილის და ლეღვის ხეებით არის გამწვანებული, მეორე კი ჩაშავებულ ხრამად არის ქცეული, რომლითაც ლავა და კლდის ნამსხვრევები ზღვაში ჩაედინება. განუწყვეტელი კატაკლიზმების გამო ზღვის ფსკერი მუდმივად იცვლება და მაინტერესებს, როგორ აღდგა წყალქვეშა ეკოსისტემა 2002 წლის დიდი ამოფრქვევის შემდეგ.

ფსკერისკენ მივიწევთ და Cystozeria-ს წყალქვეშა მდელოს, ცხოველებით სავსე მოყვითალო წყალმცენარეთა ბუჩქებს, უეცრად შავი ქვიშა და წვერწამახული ქვები ანაცვლებს. ჩვენი ლასტებით დაყენებულ შავი კვარცის მტვერში ზღვის ეშმაკი გასხლტა. ეს რომ არა, თავი უსიცოცხლო პლანეტაზე გვეგონებოდა. მერე, როდესაც ყველაფერს გულდასმით ვაკვირდებით, სხვადასხვა პიონერ სახეობას ვამჩნევთ, რომლებიც ამ ადგილის ხელახლა დასაკუთრებას ცდილობენ. შორიახლოს გორგონასებრი მარჯნებია, რომლებიც ნახევრად ჩაფლულან შავ ქვიშაში, მაგრამ ჯერ ისევ ცოცხლობენ. იქვე 20 სანტიმეტრის სიგრძის, პატარა კატისებრი ზვიგენი დაცურავს. ეს ბედის ანაბარა დარჩენილი პაწაწინა ზვიგენი მკვდრეთით აღმდგარი ეკოსისტემის სიმბოლოა.

„200 ვულკანის ხეობად“ წოდებული ეს ადგილი ლიპარის არქიპელაგის ორ უდიდეს მწვერვალს შორის მდებარეობს. ეს მაღალი, ვიწრო საკვამურები ათასობით წლის განმავლობაში წარმოიქმნებოდა წყალქვეშა ღრმულებიდან ამოფრქვეული ცხელი რკინის ოქსიდების ცივ ზღვაში კრისტალიზაციის შედეგად.

მეწყრების სერიას სასწაულებრივად გადაურჩა წყალქვეშა ვულკანური კლდის 40 მეტრის სიმაღლეზე აღმართული დიდებული მწვერვალიც. რინალდიმ ის 30 წლის წინ იპოვა და როდესაც სახეცვლილ ზღვის ფსკერზე მის ახალ ადგილმდებარეობას მივაკვლიეთ, ვნახეთ, რომ კლდის კალთებზე წყალქვეშა სიცოცხლე ჩქეფდა.

ვულკანების ძირში გატარებული სამი კვირის შემდეგ ნეაპოლის ყურეში ჩავყვინთეთ. იქ, იტალიის სიდიდით მესამე ქალაქის სანაპიროდან 1,5 კმ-ის დაშორებით, რინალდის ზღვის ფსკერზე მდებარე ხვრელის გამოკვლევა სურდა. მკვლევრებმა არაფერი იციან ამ ხვრელზე, მაგრამ მის შესახებ ადგილობრივი მეთევზეებისგან არაერთ ლეგენდას მოისმენთ. მეთევზეების მტკიცებით, იდუმალებით მოცული ღრმული მათ ბადეებს, ანკესებს და ხაფანგებს ყლაპავს. იმის მტკიცება, რომ ეს ყვინთვა სასიამოვნო იყო, მტკნარი სიცრუე იქნებოდა. წყალი მღვრიეა, მომწვანო და ყინულივით ცივი – ტალახიანი ფსკერი კი ნაგვითაა სავსე. ირგვლივ თითქმის არაფერი ჩანს, მაგრამ იქაურობა მაინც აღძრავს ცნობისმოყვარეობას. ნუთუ შესაძლებელია, რომ კილომეტრებზე გადაჭიმულ ამ ბრტყელ და რბილ ზღვის ფსკერზე ვერტიკალური კლდოვანი მღვიმის შესასვლელი იმალებოდეს, რომელიც აქამდე არავის გამოუკვლევია?

როდესაც დავეშვით, უეცრად ერთი ღიობის კიდეს მივადექით. ტალახით დაფარული ქანობი შავმა კლდემ ჩაანაცვლა. ჩემი ექოლოტი მიჩვენებდა, რომ 50 მეტრის სიღრმეზე ვიყავით, როდესაც შავ ხვრელს მივადექით. მღვრიე წყალი გამოთვლებში ხელს გვიშლიდა, მაგრამ, სავარაუდოდ, ხვრელის დიამეტრი 10 მეტრზე მეტი უნდა ყოფილიყო. 75 მეტრის სიღრმეზე ეს ცილინდრული ღრმული ისეთ ვრცელ უფსკრულად იქცა, რომ ჩვენი სანათების შუქი კედელს ვერ სწვდებოდა. 95 მეტრის სიღრმეზე ფსკერს მივაღწიეთ. ზემოთ ახედვისას ძლივს ვარჩევთ მწვანე ნათებას ხვრელის შესასვლელთან, რომელიც ისე შორსაა, თაგვის სოროს წააგავს. ქვემოთ ჩვენ მივაგენით მღვიმის კედლებს და აღმოვაჩინეთ მთელი ეკოსისტემა: ფილტრატორი უხერხემლოებით დაფარულ შავი კლდის ქანობზე იშვიათი გრძელკლანჭიანი კიბოსნაირები დაცოცავენ. ამ სიცოცხლესთან შეუთავსებელ გარემოში მცხოვრებ არსებებს შორის უიშვიათეს სახეობას – ხორცისმჭამელ ღრუბელასაც წავაწყდით.

აქ ყველაფერი არამდგრადია, მაგრამ წყალქვეშა სამყარო მუდამ ასეთია –
ერთდროულად მყიფე და ურყევი.