რატომ არიან კატები დიდებული მეზღვაურები

მათი სახელებია: საზარელი ტომი, ხტუნია, თხუპნია, თუ ტრიუმის წყალი. ისინი ათასობით კილომეტრზე მოგზაურობდნენ ლეგენდარული სამხედრო გემებით ყველაზე გამოცდილ მეზღვაურებთან ერთად. გემის ეკიპაჟის დაფასებული წევრები იყვნენ, ჰქონდათ მინიატიურული უნიფორმები და თავიანთი პაწაწინა ჰამაკებიც. ისინი მსოფლიოს სხვადასხვა ფლოტში მომსახურე კატები იყვნენ.

გემის კატები ახალი მოვლენა არაა. ისინი გემებზე მსახურობდნენ თითქმის იმავე პერიოდიდან, რაც ადამიანმა ნაოსნობა დაიწყო. ძველი ეგვიპტის აკლდამებში გამოსახულია ნილოსზე მცურავ ნავებზე მონადირე კატები. ისინი ცურავდნენ ხმელთაშუა ზღვაშიც ფინიკიური და ბერძნული სავაჭრო გემებით.

კატები, როგორც ხმელეთის მარჯვე მონადირეები, ძალიან ფასობდნენ ზღვაში. გემს შემოსეული თაგვები და ვირთაგვები საკვების მარაგებს ანადგურებდნენ, ხრავდნენ აღჭურვილობას და ავრცელებდნენ დაავადებებს. კატების გემბანზე არსებობა მავნებლებთან გამკლავების იაფი და ეფექტური საშუალება იყო. ამასთანავე, ისინი კარგი კომპანიონებიც იყვნენ. ხანგრძლივი მოგზაურობების დროს, გემის მკაცრ გარემოში, მათთვის დამახასიათებელი სითბოთი და სინაზით, კატები ეკიპაჟის წევრების განწყობას ამაღლებდნენ. მეზღვაურები კატებს საზიარო თილისმებად თვლიდნენ, რაც ეკიპაჟის წევრებს შორის მეგობრულ დამოკიდებულებას ამყარებდა. 

გასაკვირი არაა, რომ მეზღვაურთა შორის კატებთან დაკავშირებული მრავალი ცრურწმენა ჩამოყალიბდა. ზღვაში გასასვლელად მზადების დროს იღბლის მომასწავებელ ნიშნად ითვლებოდა, თუ გემბანზე კატა ავიდოდა. თუმცა, ავისმომასწავებელი იყო, თუ კატა გემიდან გადახტომას გადაწყვეტდა. კიდევ უფრო უარესი ნიშანი? პირსზე ორი კატის ჩხუბი ნიშნავდა, რომ ზღვაში გასულები სახლში ცოცხლები ვერ დაბრუნდებოდნენ. ზოგიერთ ადრეულ მეზღვაურს სწამდა, რომ კატებს ამინდის კონტროლი კუდების მეშვეობით შეეძლოთ. კუდის სპეციფიკური ქნევა ნიშნავდა, რომ კატა გაბრაზებული იყო და ძლიერი ქარიშხლის გამოწვევას აპირებდა.

მოგვიანებით მეზღვაურებმა გააცნობიერეს, რომ კატები კუდს ასე მაშინ ამოძრავებდნენ, როდესაც ჰაერში წნევის უეცარ ვარდნას იგრძნობდნენ, ეს კი ამინდის გაუარესების მომასწავებელი იყო. ეკიპაჟის წევრებმა გემზე მცხოვრები კატების ქცევაზე დაკვირვება დაიწყეს და ნებისმიერ უჩვეულო გამოვლინებას ამინდის გაუარესების ნიშნად თვლიდნენ. კატები, რაღაც მხრივ, პატარა ფუმფულა ბარომეტრები იყვნენ.

კატების წყლისადმი ცუდი დამოკიდებულების მიუხედავად, მათი ბიოლოგია განსაცვიფრებლად შეეფერება გემზე ცხოვრებას. მეზღვაურებისგან განსხვავებით – მაგალითად, სამეფო ფლოტის „ლაიმები“ ციტრუსის წვენს სვამდნენ სურავანდის თავიდან ასაცილებლად – კატები ვიტამინ C-ს თავად გამოიმუშავებენ და, შესაბამისად, მშვენივრად შეუძლიათ ხილის და ბოსტნეულის გარეშე არსებობა. ასევე, კატებს საჭირო სითხის მიღება ნადავლიდან შეუძლიათ, ამიტომ ადამიანებივით არ საჭიროებენ ბევრ სასმელ წყალს. ამასთანავე, კატებს აქვთ ძლიერი შინაგანი ფილტრაციის სისტემა, რაც მათ აუცილებლობის შემთხვევაში ცოტაოდენი ზღვის წყლის დალევის საშუალებასაც აძლევს.

დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების ეპოქაში კატები ევროპული გემების მუდმივი ბინადრები იყვნენ და იმ დროის დაზღვევის პროტოკოლების შედგენაშიც შეასრულეს თავიანთი როლი. 1494 წელს ვალენსიაში, ესპანეთში გამოქვეყნებული სამართლებრივი კოდექსები მღრღნელების მიერ ტვირთის დაზიანების შემთხვევაში პასუხისმგებლობას გემის მფლობელს აკისრებდა, თუ ის არ უზრუნველყოფდა ტვირთის დაცვას გემზე კატების არსებობით. გემებზე კატების ყოფნის შემთხვევაში მფლობელს პასუხისმგებლობა ეხსნებოდა.

კატები გემის მუდმივი ბინადრები XX საუკუნეშიც იყვნენ. დიდ ბრიტანეთში ერთ-ერთი პირველი და კატების აყვანის ყველაზე მასშტაბური პროგრამა I მსოფლიო ომის დროს განხორციელდა. მაშინ ათასობით ქუჩის კატა შეიარაღებულ ძალებს გადაეცათ. სამეფო ფლოტისთვის გადაცემულ კატებს ყოველკვირეული „კვების თანხაც“ კი დაენიშნათ, გემის კაფეტერიაში სასუსნავის დასაფინანსებლად.

აშშ-ის ფლოტის დიდ გემებზე ხშირად ოცზე მეტი კატა ცხოვრობდა. ზოგიერთი სამზარეულოში დაძვრებოდა და სუქდებოდა, ზოგი კი გემის სიღრმეში ჩადიოდა, რომ იარაღის ხმაურს დამალვოდა.

ითვლება, რომ კატების გაწვრთნა განსაკუთრებულად რთულია. თუმცა, ზოგიერთი მეზღვაურის მტკიცებით, მათ ისწავლეს „კატურად ლაპარაკი“ და თავიანთ თილისმებს შეასწავლეს სმენაზე დგომა, სამხედრო მისალმება, დაჭიმულ ბაგირზე სიარული და ზარის დარეკვა. ეს განსაკუთრებით დაეხმარა აშშ-ის ფლოტს უცხოურ პორტებში შესვლისას ადგილობრივთა კეთილგანწყობის მოპოვებაში. მათ გემზე იწვევდნენ, ექსკურსიას უტარებდნენ და კატების მონაწილეობით მოკლე წარმოდგენას აჩვენებდნენ.

ყველაზე მეგობრულ კატებს კაიუტებში ყოფნა მოსწონდათ, სადაც მეზღვაურების ყურადღების ცენტრში ექცეოდნენ. მათ ასევე შეეძლოთ დაეძინათ ჰამაკებში, რომლებიც გემის რყევის შეგრძნებას ამცირებდა. ზღვის ავადმყოფობა ხომ კატებსაც ადამიანებივით აწუხებს.

II მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ აშშ-ის ფლოტის გემებზე კატების პოზიციები შესუსტდა. ფუმიგაციის და მავნებლების კონტროლის გაუმჯობესებამ მათი მნიშვნელობა, როგორც მთავარი თაგვმჭერებისა, შეასუსტა. ზოგიერთი ოფიცერი მათ ყურადღების გამფანტავებადაც მიიჩნევდა.

თუმცა კატებისთვის უფრო დიდი პრობლემა აშშ-ის ფლოტის საზოგადოებასთან ურთიერთობაში იყო. II მსოფლიო ომის შემდგომ კონგრესის წევრები ცდილობდნენ თავდაცვის, მათ შორის კი ფლოტის ბიუჯეტის შემცირებას. ბიუჯეტის არაეფექტური ხარჯვის მაგალითად მოიყვანეს შემთხვევა, როდესაც ერთ-ერთმა გემმა თავისი თილისმის დაკრძალვის ორგანიზებისთვის სამი ადამიანისგან შემდგარი კომისია დააკომპლექტა. მაგალითი შეცდომაში შემყვანი იყო: კატების გემზე ცხოვრების ხარჯები უმნიშვნელო იყო (და ხშირად თავად ეკიპაჟის მიერ ფინანსდებოდა), თუმცა ფინანსების თავქარიანად ხარჯვის ბრალდებამ ფლოტის უფროსობა მაინც უხერხულ მდგომარეობაში ჩააყენა.

გემზე კატების ხანგრძლივი არსებობა ყველაფერზე მეტად ომის შემდგომ საერთაშორისო საკარანტინო წესების გამკაცრებამ დაასრულა. 1950-იან წლებამდე ბევრი ქვეყანა მეზღვაურ კატებს სპეციალურ სტატუსს ანიჭებდა, რაც მათ საკარანტინე წესებისგან ათავისუფლებდა და საშუალებას აძლევდა, ეხეტიალათ უცხოურ ნავსადგურებში. ახალშემოღებული კანონების მიხედვით კი, ხმელეთზე ჩასვლის მსურველ კატებს ხანგრძლივი კარანტინის გავლა უწევდათ. თუ ადგილობრივი სამართალდამცავები გემიდან გაპარულ კატას დაინახავდნენ, შესაძლებელი იყო, გემის კაპიტანი დაეჯარიმებინათ ან დაეპატიმრებინათ კიდეც.

ვინაიდან კატები გაქცევის ვირტუოზები არიან, აშშ-ის ფლოტს სურდა, თავიანთი კაპიტნებისთვის ცნობისმოყვარე კატების კარანტინიდან გაპარვით გამოწვეული ნებისმიერი დიპლომატიური ან სამართლებრივი პრობლემა აერიდებინა. აშშ-ის ფლოტის ახლანდელი წესდება პირდაპირ არ კრძალავს გემბანზე კატების აყვანას, თუმცა სპეციალური ნებართვები, რომლებიც მსგავსი შემთხვევებისთვის მოითხოვება, თითქმის არასოდეს გაიცემა. ასეთივე წესები მსოფლიოს თითქმის ყველა ფლოტმა შემოიღო.