შარდენის მოგზაურობა

ფრანგი მოგზაურის, ჟან შარდენის სახელი საქართველოში კარგად არის ცნობილი. 1671 წელს პარიზიდან სპარსეთისკენ დაწყებული მოგზაურობა, რომლის მარშრუტში შედიოდა მილანი, ვენეცია, ფლორენცია, ლივორნო, სმირნა და კონსტანტინოპოლი, ყირიმისკენ გაგრძელდა, საიდანაც შარდენი გემით სამეგრელოში ჩავიდა. ფრანგმა მოგზაურმა, სომხეთსა და სპარსეთში გამგზავრებამდე, სამეფო-სამთავროებად დაშლილ საქართველოში ხუთ თვეზე მეტი დაჰყო და ჩანაწერებთან ერთად, საქართველოსთან დაკავშირებული სამი მნიშვნელოვანი ჩანახატი შექმნა: კოლხი მამაკაცი, თბილისის პანორამული ხედი და ქართლის მეფის, ვახტანგ V-ის სასახლეში გამართული ნადიმის ამსახველი სურათი. ეს ამბავი სწორედ ამ ჩანახატების საფუძველზე მომზადებულ გრავიურებსა და მათი ბეჭდვის ევროპულ ისტორიას უკავშირდება.

ჩანახატები 1672-1673 წლებში უნდა იყოს შესრულებული. მათ ავტორად მოგზაურობისას შარდენის თანმხლები ფრანგი მხატვარი, გიომ გრელო მიიჩნევა. ყველაზე ადრე, 1672 წელს,  „კოლხი მამაკაცის“, ზოგიერთ ევროპულ გამოცემაში „მეგრელი მამაკაცის“ სახელით ცნობილი ჩანახატი უნდა იყოს გაკეთებული, დანარჩენი ორი ჩანახატის შექმნა კი თბილისში შარდენის მეორედ ჩამოსვლის თარიღს, 1673 წელს უკავშირდება. ამ დროს, იანვარ-თებერვალში, ფრანგმა მოგზაურმა თბილისში თვეზე მეტი დაჰყო.

მართალია, ჩანახატები 1672-1673 წლებში გაკეთდა, მაგრამ ამ ჩანახატების საფუძველზე მომზადებულმა გრავიურებმა, ისევე როგორც შარდენის მოგზაურობის ამსახველმა ჩანაწერებმა, მზის სინათლე პირველად 1686 წელს, ლონდონში იხილა. იმ დროიდან მოყოლებული, ფრანგი მოგზაურის ჩანაწერები და გრავიურები ევროპაში არაერთხელ დაიბეჭდა XVII საუკუნის ბოლოსა და XVIII-XIX საუკუნეებში.

ბეჭდვის გეოგრაფიის თვალსაზრისით, შარდენის მოგზაურობის ამსახველი მასალა ევროპის უმთავრეს საგამომცემლო ქალაქებში იბეჭდებოდა, მათ შორის, ლონდონში, პარიზში, ამსტერდამში, ლიონში, ანტვერპენსა და ვენეციაში. არსებობს შარდენის მოგზაურობასთან დაკავშირებული ისეთი გამოცემებიც, რომლებშიც ჩანაწერები არ გვხვდება და მხოლოდ ცალკეული ჩანახატების გრავიურებია დაბეჭდილი. ამის ერთი მაგალითი 1690 წელს ანტვერპენში, იაკობ პეტერსის და გასპარ ბაუტეტსის მიერ გამოცემული წიგნია, რომელშიც ევროპის, შავი ზღვის რეგიონისა და ახლო აღმოსავლეთის არაერთი ქალაქის ჩანახატის გვერდით, შარდენის მოგზაურობის ჩანახატის მიხედვით შექმნილი თბილისის გრავიურაა დაბეჭდილი. დედაქალაქის ის პანორამული ხედი ჩვენი მკითხველების უმრავლესობისთვის ნაცნობი იქნება.

მოგზაური და იუველირი ჟან შარდენი (1643-1713) საქართველოს XVII საუკუნის 70-იან წლებში ესტუმრა და მდიდარი ეთნოგრაფიული მასალა შეაგროვა.  

თბილისში ყოფნის დროს, 1673 წელს, ჟან შარდენი, როგორც ცნობილია, ქართლის მეფე ვახტანგ V-მ სასახლეში ორჯერ მიიღო. პირველ ჯერზე მეფემ სადილად მიიპატიჟა ფრანგი მოგზაური, მეორე სტუმრობა კი მეფის დისწულის ქორწილს უკავშირდება. სწორედ მეორედ სტუმრობის დროს უნდა იყოს შექმნილი შარდენის წიგნში შესული  ჩანახატი, რომელიც თბილისში გამართული საქორწილო ნადიმის სახელით არის ცნობილი. 

ფრანგი მოგზაურის ჩანაწერების თანახმად, საქორწილო ნადიმი ფიცარნაგით გარშემორტყმული სასახლის ტერასაზე გაიმართა, რომელიც დიდი ფანჩატურით იყო გადახურული. ფანჩატურს ოქროსა და ვერცხლისფერი  ფარჩა, ხავერდი და მოხატული  ტილო ჰქონდა აკრული. შუაში წყლის დიდი აუზი იდგა. ნადიმზე მიპატიჟებულ სტუმრებს, რომლებიც შემაღლებულ ადგილებზე ისხდნენ, ჩირაღდნები ათბობდა. მეფის ადგილი სიღრმეში ჩარდახით იყო გადახურული.

ნადიმზე სამი სახის პურს მიირთმევდნენ. როგორც შარდენი წერს, ერთი ქაღალდივით თხელი იყო, მეორე – თითის სისქის და მესამე – მომცრო ზომის, ტკბილი. შეექცეოდნენ ხორცეულსა და სხვადასხვანაირად მომზადებულ ფლავს.

მოგზაური განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს ჭურჭლის სიუხვეზე. ას ოცი ფიალა, თასი, ხელადა და ყანწი, სამოცი სურა და თორმეტი აზარფეშა. ოქროთი დაფერილი თასები და ხელადები – ეს იმ ჭურჭლის მხოლოდ მცირე ჩამონათვალია, რომელსაც შარდენი გამოყოფს.

თითქმის ყველაფერი, რასაც შარდენი თავისი მოგზაურობის ამსახველ წიგნში ნადიმთან დაკავშირებით წერს, ჩანახატზეა გამოსახული. ამ მხრივ უდავოდ საინტერესოა 1686 წელს ლონდონში, ინგლისელი გამომცემლის, მოზეს პიტის მიერ დაბეჭდილი გრავიურა, რომელიც ქართლის მეფის, ვახტანგ V-ის სასახლეში გამართულ ნადიმს ასახავს. თუ გრავიურას დააკვირდებით, სიღრმეში, გუმბათის ფორმის გადახურვის ქვეშ, მეფე უნდა იჯდეს. დარბაზის ცენტრში წყლის აუზია, მარჯვნივ და მარცხნივ სტუმრები არიან მოკალათებულნი. ჭერზე ყვავილებით გაფორმებული მოხატულობაა, იატაკზე კი კერძები და სასმისები აწყვია, რომლებსაც მოახლეები სტუმრებს მიართმევენ.

ვახტანგ V-ის სასახლეში გამართული ნადიმის ამსახველი სხვადასხვა ზომის და ხარისხის გრავიურა მოზეს პიტის შემდეგ არაერთმა ევროპელმა გამომცემელმა დაბეჭდა. ამ მხრივ, სხვებზე ადრე ფრანგი ჟაკ შერო უნდა ვახსენოთ, რომელმაც XVIII საუკუნის 60-70-იან წლებში ქართლის მეფის კარზე გამართული ნადიმის ამსახველი გრავიურა ისე დაბეჭდა, რომ სპეციალური მოწყობილობით სურათის დათვალიერების შემთხვევაში ერთგვარი ოპტიკური ილუზია იქმნება, რაც სურათს განსაკუთრებულ სიღრმეს მატებს.

შარდენის მოგზაურობის იმ ჩანახატებს შორის, რომლებიც საქართველოს უკავშირდება, ყველაზე ცნობილი და პოპულარული მაინც თბილისის პანორამული ხედია. ქართლის სამეფოს უმთავრესი ქალაქის ნახვა, პრაქტიკულად, შარდენის მოგზაურობის ყველა გამოცემაშია შესაძლებელი.

შარდენის მოგზაურობის დროს შექმნილი თბილისის პანორამული ხედის არაერთ გამოცემას შორის კი, ზომის  (76×27 სმ-ზე) და ბეჭდვის დროის გათვალისწინებით, ყველაზე საინტერესო 1686 წლის ლონდონური გამოცემაა, რომელიც ზემოთ ნახსენებმა მოზეს პიტმა, წიგნის სატიტულო გვერდზე გამოსახული კოლხი მამაკაცის და ვახტანგ V-ის სასახლეში გამართული ნადიმის ამსახველი გრავიურის გვერდით სხვებზე ადრე, პირველმა დაბეჭდა 1686 წელს.

დასავლეთ საქართველოში მოგზაურობის დროს შექმნილი კოლხი მამაკაცის გამოსახულება ხშირად გვხვდება შარდენის წიგნის XVII-XIX საუკუნეების ევროპულ გამოცემათა სატიტულო ფურცლებზე. როგორც წესი, მისგან მარცხნივ სპარსი მამაკაცია გამოსახული. აღნიშნულის საილუსტრაციოდ გამოდგება შარდენის მოგზაურობის შესახებ 1687 წელს ამსტერდამში გამოცემული წიგნის სატიტულო გვერდი.

ჟან შარდენის მოგზაურობიდან 300 წლის შემდეგ მისი სახელი ეწოდა ერთ-ერთ ქუჩას თბილისის ისტორიულ უბანში.