შობადობის კრიზისი – გვაქვს კი თავისუფალი არჩევანი?

თქვენი არ ვიცი და როდესაც ერთხელ მკითხეს, როდის გავაჩენდი მეორე შვილს, მაშინვე გამეფიქრა: საიდან მომეტანა მისი ბაღის, მერე სკოლის, ექიმის, კვების, ტანსაცმლის ფული. როდესაც ჩემმა გონებამ გაჭირვებით, მაგრამ მაინც მოუძებნა ამ კითხვას პასუხი, მეორე, უფრო დიდი კითხვის ნიშანი ამოიზარდა – და შენი დრო? შენი თავისუფლება?  

მსოფლიო მედიას დროდადრო გადაუვლის ხოლმე შობადობის კრიზისზე მომზადებული მასალების ხმაურიანი ტალღა მყვირალა სათაურებით: „ქვეყნები კრიზისის რეალურ მიზეზებს და გამოსავლის გზებს ეძებენ“.  

„ნამდვილი კრიზისი დაბალი შობადობა არ არის. დაბალი შობადობა მხოლოდ სიმპტომია. ნამდვილი პრობლემა იმაში მდგომარეობს, რომ ვერ ვშლით ეკონომიკურ, ინსტიტუციურ და სოციალურ ბარიერებს, რომლებიც აფერხებს ადამიანის ოჯახურ მისწრაფებებს“, – წერია გაეროს მოსახლეობის ფონდის (UNFPA) და YouGov-ის 2025 წლის მსოფლიოს მოსახლეობის მდგომარეობის ახალ ანგარიშში „შობადობის კრიზისი: რეპროდუქციული ავტონომიისთვის ბრძოლა ცვალებად სამყაროში“. 

გაეროს მოსახლეობის ახალი ანგარიშის თანახმად, საფრთხე, იმდენად მსოფლიოში შობადობის მაჩვენებლის შემცირება ან გაზრდა არ არის, რამდენადაც ადამიანების არჩევანის თავისუფლების შეზღუდვა. გადამწყვეტი რეპროდუქციული ავტონომიურობის უფლებაა – როდის და ვისგან რამდენი შვილი გყავდეს. ან საერთოდ, გახდე თუ არა მშობელი. 

რეპროდუქციული ავტონომიურობის მიღწევას და სხვა ბარიერების მოშლას რამდენიმე პირობა სჭირდება: გენდერული თანასწორობა, ეკონომიკური სტაბილურობა, სათანადო ჯანმრთელობა და მომავლის რწმენა – ეს პირობები ბევრისთვის ჯერ კიდევ მიუწვდომელია. 

შვილის ყოლასთან დაკავშირებული კითხვები და შიში აერთიანებთ ადამიანებს დედამიწის სხვადასხვა კონტინენტის იმ 14 ქვეყანაში, რომელთა მოსახლეობაც მსოფლიოს მესამედს შეადგენს და სადაც გაეროს მოსახლეობის ფონდი შეეცადა პასუხი მიეღო მთავარ კითხვაზე: რატომ არ შეუძლია ამდენ ადამიანს სასურველი რაოდენობის შვილი ჰყავდეს?  

საქართველო ამჯერად არ მოხვედრილა იმ ქვეყნებს შორის, სადაც გაეროს ანგარიშისთვის გამოკითხვა ჩატარდა, თუმცა დაბალი შობადობის ტენდენციით და იმ მიზეზებით, რის გამოც ადამიანებს სასურველი რაოდენობის შვილი არ ჰყავთ, ჩვენ და კვლევის მონაწილე სხვა ქვეყნებს შორის ბევრი თანხვედრა შეიძლება ვიპოვოთ.  

14 000-ზე მეტი სრულწლოვანი ქალისა და მამაკაცის გამოკითხვის შედეგად გაირკვა, რომ მსოფლიოში ძალიან ცოტა ადამიანს შეუძლია ნამდვილი არჩევანის გაკეთება მაშინ, როდესაც საქმე ეხება მათ ცხოვრებაში, ალბათ, ყველაზე ინტიმურ და მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებას. მაგალითად, ევროპაში ამბობენ, რომ ორ ან მეტ შვილს ისურვებდნენ, მაგრამ შობადობის საერთო მაჩვენებელი (1,4) სხვა რეალობას ასახავს. გლობალურად, 50 წელს გადაცილებული რესპონდენტების 31%-მა აღნიშნა, რომ იმაზე ნაკლები შვილი ჰყავთ, ვიდრე სურდათ. ამავდროულად აღმოსავლეთ ევროპასა და ცენტრალურ აზიაში საკმაოდ მაღალია არასასურველი ფეხმძიმობის მაჩვენებელიც. ზოგს შვილის გაჩენას იმ დროს აიძულებდნენ, როდესაც ეს მათ საერთოდ არ სურდათ.  

გაეროს ანგარიშში მოხვედრილ, სხვადასხვა ქვეყანაში ჩაწერილ ადამიანურ ისტორიებშიც ის შიშებია არეკლილი, რომლებიც მშობლად გახდომას უკავშირდება.  

გამოკითხულთა ნახევარზე მეტმა მათთვის სასურველი რაოდენობის შვილის ყოლის მთავარ დაბრკოლებად ეკონომიკური პრობლემები დაასახელა. 

მართალია, თითქმის ყველა ქვეყანაში ამბობდნენ, რომ სიამოვნებით ეყოლებოდათ ორი შვილი, დროთა განმავლობაში ამ ადამიანების სურვილები და რეალობა ერთმანეთს აღარ ემთხვეოდა: ზოგმა ნაკლები შვილის ყოლა გადაწყვიტა, ზოგმაც – მეტის.  

როდესაც ამ 14 ქვეყანაში ადამიანებს ჰკითხეს, რატომ ჰყავთ (ან ეყოლებათ) უფრო ნაკლები შვილი, ვიდრე თავიდან სურდათ, უნაყოფობის, სუსტი ჯანმრთელობის ან ქრონიკული დაავადებების, უმუშევრობის, სასურველი საცხოვრებლის  არარსებობის, ბავშვებზე ზრუნვის სათანადო სერვისების არარსებობის გარდა,  39%-მა ფინანსური შეზღუდვები დაასახელა.  

ალბათ, ამიტომაც ამბობს გაეროს მოსახლეობის ფონდის აღმასრულებელი დირექტორი ნატალია კანემი, რომ კითხვა არ უნდა დაისვას ასე: „უნდათ კი ადამიანებს შვილების ყოლა? – დიახ, უნდათ. მაგრამ მათ საამისოდ ღირსეული პირობები სჭირდებათ“. 

ერთჯერადი წამახალისებელი ბონუსები ყოველ მომდევნო შვილზე თუ დაბალპროცენტიანი სესხი არ არის ის გზა, რომელიც შობადობის კრიზისს დაძლევს. 

და ღირსეული პირობები რაღაა? გაეროს მოსახლეობის ფონდის ამ ანგარიშში ჩამოთვლილ პირობებს შორის არის: მშობლის ანაზღაურებადი შვებულება, ხელმისაწვდომი რეპროდუქციული დახმარება, ცხოვრებისათვის საჭირო ხარჯების დაფარვა, ღირსეული საცხოვრებელი, სტაბილური სამსახური, გადანაწილებული შრომა, შესაფერისი პარტნიორი… 

თუმცა, ხანდახან, უშვილობაც გააზრებული არჩევანია და მსოფლიოში სულ უფრო მეტ ადამიანს ეშინია ბავშვების გაჩენის გაურკვეველ მომავალში, სადაც მათ კლიმატის კრიზისი, გარემოს დეგრადაცია, ომები და პანდემიები ელით. სწორედ კლიმატის ცვლილება დაასახელა ევროპაში გამოკითხული 18-34 წლის ახალგაზრდების 55%-მა ერთ-ერთ მიზეზად, რის გამოც, მომდევნო სამ წელიწადში მათ არ სურთ ბავშვის გაჩენა.  

არც უნაყოფობაა უმნიშვნელო მიზეზი – მსოფლიოში ყოველ მეექვსე ზრდასრულ ადამიანს აქვს ეს პრობლემა.  

საქართველოში, პირველადი კვლევით, უნაყოფობის პრობლემის წინაშე დგას 45 000 ადამიანი. მთელ მსოფლიოში ინ-ვიტრო განაყოფიერება (IVF) ან შვილად აყვანა ხშირად ძალიან ძვირია. და თან, ამის ფუფუნება, არცთუ იშვიათად, მხოლოდ დაქორწინებულ, ჰეტეროსექსუალ წყვილებს აქვთ. 

გააჩენდით კიდევ ერთ შვილს? – მარტივი ექსპერიმენტი საქართველოს მაგალითზეც ვცადე და ეს კითხვა ჯერ სამეგობროში დავსვი. სიცილის „ემოჯით“ მიპასუხეს, რაც „არას“ ნიშნავდა. შემდეგ ქალების ერთ პატარა დახურულ ჯგუფშიც ვიკითხე იგივე – უმრავლესობამ ამ გადაწყვეტილებისთვის უამრავი პირობა ჩამოთვალა. 

„რატომ უნდა გავაჩინო, ის ორი საათიც რომ გამიქრეს, რომელიც ჩემი თავისთვის მაქვს?“ მომწერა ერთმა. „ჯერ ვფიქრობ, არ მინდა ჩემი შვილი მარტო იყოს, მაგრამ ერთ-ორ წელს დავიცდი, რა მოხდება ქვეყანაში“, – ზოგს შვილის გაჩენის განზრახვა გაურკვეველი ვადით აქვს გადადებული, გაურკვეველ მომავალში. 

ამასობაში კი, საქართველოც შობადობის დაბალი მაჩვენებლის მქონე ქვეყნებს შორისაა  – გაეროს მოსახლეობის ფონდის საქართველოს ოფისის ხელმძღვანელის, მარიამ ბანძელაძის თქმით, ქვეყანაში შობადობის ჯამური კოეფიციენტია 1,8. 

იმისთვის, რომ საქართველოში დღეს არსებული მოსახლეობა შენარჩუნდეს ან მისი რიცხვის გაზრდის შანსი გაჩნდეს, მოსახლეობის ბუნებრივი აღწარმოების კოეფიციენტი 2,1 უნდა იყოს, რაც ორი და მეტი შვილის ყოლას ნიშნავს.  

სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებიც ვერ არის დამაიმედებელი – საქართველოში ახალშობილთა რაოდენობა 2014 წლიდან 2023 წლამდე 20 000-ით არის შემცირებული. 2023 წელს საქართველოში 5%-ით ნაკლები ბავშვი დაიბადა, ვიდრე 2022 წელს.  

მომავლის პროგნოზს თვალი უნდა გავუსწოროთ – 2050 წლისთვის საქართველოს მოსახლეობა კიდევ დაახლოებით 4%-ით შემცირდება. 

როდესაც მარიამ ბანძელაძეს ვკითხეთ, რამ შეიძლება ეს „დამრეცი ღერძი“ შეცვალოს, მანაც ჩამოთვალა ის პირობები, რასაც, ერთი წინადადებით, ოჯახებისადმი კეთილგანწყობილი პოლიტიკა შეიძლება ვუწოდოთ.  

ეს ნიშნავს, რომ ქალი ისეთ გარემოშია, რომელშიც ოჯახის და კარიერის შეთავსება შეუძლია: როდესაც სახელმწიფოში სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებები ისეა მოწყობილი, რომ ქალს სტრესის გარეშე შეუძლია ბავშვის ბაღში დატოვება და სამსახურში მშვიდად წასვლა; დამსაქმებელი შეცვლის თავის პოლიტიკას მშობლის სასარგებლოდ, სადაც ოჯახში ზრუნვა თანაბრად გადანაწილდება და აქ გაეროს ქალთა ორგანიზაციის რიცხვებსაც მოვიშველიებ – საქართველოში ქალები 5-ჯერ მეტ დროს ხარჯავენ სახლის დალაგებაზე, რეცხვაზე, საჭმლის მომზადებაზე, ბავშვის თუ მოხუცის მოვლაზე, ვიდრე კაცები და აუნაზღაურებელი ზრუნვის შრომაზე ყოველწლიურად 3 მილიარდი საათი იხარჯება. აქედან 85% სწორედ ქალების დროა… 

გაეროს მოსახლეობის ფონდის საქართველოს ოფისმა წლების წინ ჯერ კიდევ შრომის კოდექსის რეფორმის დასაწყისში სცადა, მთავრობა დაერწმუნებინა, საქართველოშიც შემოეღო ანაზღაურებადი მამობის შვებულება – ეს ვერ მოხერხდა, თუმცა კანონმდებლობაში, დეკრეტულის გარდა გაჩნდა მშობლობის შვებულება. მანამდე ეს ცნება – მშობლობის შვებულება ქართულ კანონმდებლობაში საერთოდ არ არსებობდა. მამა ამ პროცესში საერთოდ არ მოიაზრებოდა. დღეს კი, როგორც მარიამ ბანძელაძე შენიშნავს, ის მაინც არის შესაძლებელი, რომ თუ დედა რაღაც მიზეზით ე. წ. დეკრეტულ შვებულებას სრულად არ გამოიყენებს, მამასაც აქვს თანამონაწილეობის უფლება. მართალია, საქართველოში ამ შვებულებით ჯერჯერობით მამების მხოლოდ 1,3%-მა ისარგებლა, თუმცა კაცების 20% ამბობს, რომ დღეს რომ შვილს ელოდებოდეს, ამ შანსს აუცილებლად გამოიყენებდა. 

გაეროს მოსახლეობის ფონდის თვალსაზრისით, ყველაზე სასურველი მოდელია, როდესაც სახელმწიფო მშობლობის შვებულებას კერძო სექტორში დასაქმებული ადამიანებისთვისაც ანაზღაურებს. არსებობს სხვა სცენარებიც – როდესაც კერძო სექტორი თანამონაწილეა ან როდესაც კერძო სექტორს გადასახადები ეზრდება და ამ გზით სახელმწიფო ბიუჯეტში დაგროვილი ფული სხვადასხვა სოციალურ პროგრამაზე ნაწილდება. თუმცა ეს ყველაფერი საქართველოში ჯერ მხოლოდ იდეის დონეზეა.  

რა უნდა გაკეთდეს, ამ ჩამონათვალის გაგრძელება მართლაც უსასრულოდ შეიძლება. 

არც ისე მოკლეა სია, რა არ უნდა გააკეთოს სახელმწიფომ: 

„შეუძლებელია ან აბორტის აკრძალვით ან ოჯახის დაგეგმვის მეთოდებზე ბარიერის შექმნით, გაიზარდოს ფერტილობა ქვეყანაში – ამას ადასტურებს გაეროს ახალი ანგარიშიც. და ასევე, არსებობს არაერთი ემპირიული კვლევაც – როდესაც ქვეყანაში ოჯახის დაგეგმვის მეთოდებზე ხელმისაწვდომობა გაიზარდა, სწორედ იმ პერიოდში მოიმატა შობადობის მაჩვენებელმაც. თუმცა, ნამდვილად მოიტანს ზიანს შემზღუდველი პოლიტიკა და მზარდი კონსერვატიული დამოკიდებულება ქალის რეპროდუქციის მიმართ“, – ამბობს მარიამ ბანძელაძე. 

სხვადასხვა კვლევა ადასტურებს, რომ აბორტის აკრძალვა ზრდის არალეგალური აბორტების რიცხვს, რომლის მსხვერპლიც მსოფლიოში არაერთი ქალი გამხდარა.  

მეტი შვილის გაჩენაზე უარის ობიექტურ და სუბიექტურ მიზეზებს და შობადობის დაღმასვლას – რაც ბევრი ქვეყნისთვის არის საერთო პრობლემა – საქართველოს შემთხვევაში მიგრაციაც ემატება. ქვეყანას სწორედ რეპროდუქციული ასაკის ახალგაზრდები ტოვებენ.  

მარიამ ბანძელაძემ გაგვიზიარა დემოგრაფიული მდგრადობის კვლევის შედეგებიც, რომელთა მიხედვით გაერო ასკვნის, რომ დემოგრაფიული შესაძლებლობის ფანჯარა მაინც არსებობს – მართალია, მომდევნო 5-10 წლის განმავლობაში 14 წლამდე ბავშვების რაოდენობა შემცირდება, მაგრამ ქვეყანაში სტაბილური იქნება 15-29 წლამდე ახალგაზრდების რიცხვი. შესაძლებლობის ფანჯრის არსი კი ის არის, რომ ახალგაზრდებს უფრო ხარისხიანი განათლების მიღების შესაძლებლობა მიეცეთ, რამაც მათ ქვეყანაში დარჩენას შეიძლება ხელი შეუწყოს. 

შობადობის კრიზისზე ლაპარაკი, აპოკალიფსური სცენარების პროგნოზი და ამაში ქალების დადანაშაულება არცთუ იშვიათად ისმის მთავრობების, ცალკეული პოლიტიკოსებისა თუ გავლენიანი, გადაწყვეტილებების მიმღები ფიგურებისგან. ბრაზობენ, რატომ არ ამთხვევენ ქალები შვილის გაჩენის მიზნებს ეროვნულ დემოგრაფიულ მიზნებს?  

ანგარიშში ნატალია კანემიც შენიშნავს, რომ მოსახლეობის შობადობის მაჩვენებელთან დაკავშირებული საჯარო რიტორიკა ძალიან ხშირად გამოიყენება ეთნონაციონალიზმის გასაძლიერებლად. ეს კი მხოლოდ შიშს აღვივებს და შედეგი არ მოაქვს – ხოლო გადაწყვეტილებები, რომლებიც რეპროდუქციულ არჩევანს ცენტრში არ აყენებს, წარუმატებელია. 

ერთჯერადი წამახალისებელი „ბონუსები“ ყოველ მომდევნო შვილზე, დაბალპროცენტიანი სესხი თუ ნაჩუქარი ავტომობილი არ არის ის გზა, რომლითაც მსოფლიოში შობადობის კრიზისი დაიძლევა.  

არც ამკრძალავი კანონებია გამოსავალი, მაგალითად, აბორტის შეზღუდვა ან ფალოპის მილების გადაკეტვაზე პარტნიორის აუცილებელი თანხმობა… არც ქალების უპირობო დადანაშაულება.  

გაეროს მოსახლეობის ფონდი მთავრობებს ურჩევს, ადამიანებს მისცენ რეპროდუქციული გადაწყვეტილებების თავისუფლად მიღების უფლება, შეუქმნან მათ ღირსეული სამუშაო პირობები, ინვესტიცია ჩადონ რეპროდუქციული ჯანმრთელობის მომსახურებებში, შექმნან ბავშვზე ზრუნვის ხელმისაწვდომი სერვისები, მოქნილი და ანაზღაურებადი შვებულება მამაკაცებისთვისაც, რათა ისინიც თანაბრად ჩაერთონ ბავშვის აღზრდაში. 

მთავრობებმა იმის ნაცვლად, რომ ზეწოლა მოახდინონ ადამიანებზე მეტი შვილის გაჩენის მიზნით, ის მიზეზები უნდა გაარკვიონ, რომელთა გამოც ამბობს ხალხი უარს მეტი შვილის გაჩენაზე.  

გაეროს მოსახლეობის ფონდშიც, რომლის მისიაა სახელმწიფოებს პრობლემის მოგვარების სქემა შესთავაზოს, ამბობენ, რომ მხოლოდ ამ მიზეზების ცოდნამ და გათვალისწინებამ შეიძლება შექმნას ისეთი გარემო, რომელშიც ადამიანებს ექნებათ იმდენი შვილის გაჩენის საშუალება, რამდენიც უნდათ და ეყოლებათ ისეთი ოჯახი, როგორზეც ოცნებობენ.