შუა საუკუნეების მონსტრების გაცოცხლება

გაზაფხულის ერთ წვიმიან დილას, ინგლისის უძველეს ქალაქ იორკში, სკოლის მოსწავლეების ჯგუფი ცნობილი იორკის საკათედრო ტაძრის წინ გაჩერდა; კისკისი ატეხეს და შეცბუნებულებმა ერთმანეთს გადახედეს. ეს ნაგებობა, რომელიც 250 წლის განმავლობაში შენდებოდა და 1472 წელს იკურთხა, ბრიტანეთში ყველაზე დიდი გოტიკური ტაძარია. ის მოიცავს შუა საუკუნეების სამ უდიდეს კოშკს, რომლებსაც ფერადი ვიტრაჟები ამშვენებს, თუმცა ბავშვებმა ყურადღება მიაქციეს შენობის გარეთ, კალატოზების ეზოში მდგარ ურჩხულის ქანდაკებას, რომელსაც თავზე ხელი აქვს წავლებული და ღია პირიდან ბაყაყი უხტება.

ეს დაახლოებით ნახევარტონიანი ახალგამოთლილი ქანდაკება შუა საუკუნეების არქიტექტურული დეკორის სტილის, გროტესკის კლასიკური მაგალითია. შუა საუკუნეებში ასეთ ქანდაკებებს რელიგიურ ნაგებობებზე ათავსებდნენ მათსავით უცნაურ გარგულიებთან ერთად – მათ შორის მთავარი განსხვავება ისაა, რომ გარგულიებს წვიმის სადინრის ფუნქცია აქვს.

ეს კონკრეტული ურჩხული იორკის საკათედრო ტაძრის 12 კალატოზიდან ერთ-ერთმა ხელით გამოთალა ადგილობრივი, 685-კილოგრამიანი კირქვისგან. ის, ფაქტობრივად, ძველი ქანდაკების თანამედროვე ასლია. როდესაც მას საბოლოოდ შედგამენ ტაძრის კონტრფორსზე, ის ჩაანაცვლებს მსგავს ქანდაკებას, რომელიც ქარმა და წვიმამ საუკუნეების განმავლობაში გაცვითა და უსახო ნატეხად გადააქცია.

„ვცდილობთ მსგავსი მსგავსით ჩავანაცვლოთ“, – ამბობს ლიუის მორისონი, ქვის ოსტატი, რომელიც ამ ქანდაკებას 14 კვირა თლიდა. თუმცა მორისონი აღიარებს, რომ მისთვისაც არაა ბოლომდე ცხადი, იყო თუ არა ბაყაყი თავდაპირველი ქანდაკების ნაწილი. „ის იმდენად იყო გაცვეთილი, თავთან აწეული ხელის გარდა, დანამდვილებით ვერაფერს გაარჩევდი“, – ამბობს მოქანდაკე.

ამგვარი არქიტექტურული რელიკვიების აღდგენისას იორკის საკათედრო ტაძრის კალატოზებს რთული ბალანსის დაცვა უწევთ. ამიტომ ქვის ჭრის დროით გამოცდილ ტექნიკასთან თანამედროვე ტექნოლოგიების შერწყმა და ისტორიული კონტექსტის გათვალისწინებით არტისტული თავისუფლების გამოვლენა ისწავლეს.

ამ გროტესკული ქანდაკების თავიდან შესაქმნელად მორისონი და მისი გუნდი ტაძრის სახურავზე ავიდნენ და გამოიყენეს კამერა, რომელიც მაღალი ხარისხის გამოსახულებებს იღებს. შემდეგ გადაღებული ფოტოები შეაერთეს და 3D მოდელი შექმნეს ქანდაკების ზუსტი ზომების დასადგენად. გაცვეთილი ორიგინალის ხაზებს, პროპორციებს და სილუეტს მიჰყვნენ და ნიმუშად პოლიურეთანის ასლი გამოთალეს.

მომდევნო ეტაპზე მორისონმა კვირების განმავლობაში იკვლია მსგავსი პოზის მქონე გროტესკები იორკის საკათედრო ტაძარში და შეისწავლა XIV საუკუნის ილუსტრირებული ხელნაწერები, სანამ ქანდაკების დიზაინს და თემას შექმნიდა. საბოლოოდ ბოროტების და სიკეთის მარადიული თემა შეარჩია: მონსტრს თავში ხელი წაუშენია, ამავდროულად, მისი პირიდან ხტება ბაყაყი, რომელიც შუა საუკუნეების ფოლკლორში დემონების სიმბოლოა. თუმცა ასევე მნიშვნელოვანია, რომ ქანდაკებას ცალ ხელში ქრისტიანობის სიმბოლო, თევზი უჭირავს.

მას შემდეგ, რაც დიზაინი საკათედრო ტაძრის არქიტექტორმა დაამტკიცა, ქვის თლის ნელი და სათუთი პროცესი დაიწყო. ეს გრძნობა ნაცნობი იქნებოდა მორისონის შუა საუკუნეების პერიოდის კოლეგებისთვის, რომლებიც იყენებდნენ იმავე ხელსაწყოებს, იმავე ღია ფერის კირქვას და იმავე მუსიკალურ ხმას გამოსცემდნენ ქვაზე ფოლადის დარტყმით.

იორკის საკათედრო ტაძარში 200 წელზე მეტია არსებობს ქვის მთლელების მუდმივი ეზო, რომელიც XVIII საუკუნეში დაწყებული აღდგენის პროგრამის ნაწილია. „ეს დაუსრულებელი სამუშაოა“, – ამბობს ალექს მაკკალიონი, სამუშაოების და ტაძრის ტერიტორიის ხელმძღვანელი. „ჩვენი ხარაჩოები 100 წელიწადში ერთხელ იცვლება“.

თუმცა დღეს რესტავრაციის მეთოდები განვითარებას განაგრძობს. საკათედრო ტაძრის გვერდით ახლახან ახალი სამუშაო სივრცე გაიხსნა. სახელოსნო, რომელსაც „უძველესი ოსტატობის და ქონების მართვის უმაღლესი ხარისხის ცენტრი“ დაარქვეს, 10 მილიონ დოლარზე მეტი ღირებულების თანამედროვე დაწესებულებაა. ის აღჭურვილია კირქვის დასაჭრელად საჭირო კომპიუტერით კონტროლირებული ქვის ხერხებით, ლაზერული სკანერებით და ციფრული პროგრამით, რომლებსაც ქანდაკების ვირტუალური მოდელების შექმნა და გაზომვა შეუძლია. ამ ხელსაწყოებით არა მხოლოდ არტეფაქტების ასლების, არამედ სრულიად ახალი ხელოვნების ნიმუშების შექმნაა შესაძლებელი – როგორიცაა, მაგალითად, დედოფალ ელისაბედ II-ის თითქმის 2-ტონიანი ქანდაკება, რომელიც ფრანგული კირქვისგანაა გამოთლილი და ტაძრის დასავლეთ ბოლოში დგას. 

„ეს ჩვენთვის მომავალში გადადგმული დიდი ნაბიჯია, – ამბობს მაკკალიონი, – თუმცა არ ვაპირებთ ტრადიციული ოსტატობის საფუძვლების მიტოვებას. თითოეული ჩვენი ნამუშევარი ბოლო ეტაპზე ხელით დამუშავდება, იმავე ხელსაწყოებით, რომელთაც ყოველთვის ვიყენებდით – ხის ჩაქუჩით და საჭრეთლით. ჩვენთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, შევინარჩუნოთ ადამიანური ელემენტი“. ახალმა გროტესკმა და დედოფლის ქანდაკებამ მომდევნო რამდენიმე საუკუნე უვნებლად უნდა გაძლონ, მაგრამ საქმე არასოდეს სრულდება და ქვის მთლელების ეზოში კიდევ ბევრი ურჩხული გაჩნდება.