სწრაფვა პროგრესისკენ

დღეს მხოლოდ ერთი მუზეუმია, რომელიც გვიყვება ინდიელთა შევიწროების ამბავს დასავლეთ აშშ-ში. ორეგონის ძველ ბილიკთან ნახავთ ხით შემოფიცრულ გალერეებსა და ინტერაქტიურ გამოფენებს. ისინი პატივს მიაგებენ მკვიდრი ხალხის მემკვიდრეობას და სევდიანად წარმოაჩენენ, თუ რა დანაკარგი განიცადეს მათ თეთრკანიანთა გამოჩენის შედეგად. ვიზიტორები სტუმრობენ „ინდიელთა საწვრთნელი სკოლის“ შენობის ასლს, სადაც მკვიდრ ბავშვებს იძულებით მოაქცევდნენ ქრისტიანულ სარწმუნოებაზე და მათ ასიმილაციას ცდილობდნენ.

„ჩვენ გვითხრეს, საკუთარი ისტორია თავად დაგვეწერა, თუ გვსურდა, რომ ის სწორად ყოფილიყო მოთხრობილი“, – განმიმარტა ბობი კორნერმა ტამასტსლიქტის კულტურის ინსტიტუტის საკონფერენციო დარბაზში. აღნიშნული ცენტრი უძღვება უმატილას რეზერვაციას, სადაც ცხოვრობენ კაიუზის, უმატილას და უოლა-უოლას ტომები. „ეს არის დამპყრობლობის ისტორია, რომელიც კაცობრიობის დასაბამიდან იწყება“.

კვლევა-ძიების ისტორიას ხშირად მოგვითხრობენ ორი მხრიდან: მკვლევარი და მაღალი მთა. მკვლევარი და შორეული კუნძული. მკვლევარი და იზოლირებული ტომი. დამპყრობელი და დაპყრობილი… დღეს კვლევა-ძიების განმარტება უფრო ფართოა. ადამიანი იკვლევს საკუთარ სხეულს, წინაპრებს, გონებრივ შესაძლებლობებს, სამშობლოს იდეას. მკვლევრად მოვიაზრებდით მოგზაურსა თუ მეცნიერს, მაგრამ დღეს ერთი ახალი არქეტიპიც დაემატა: „მომრიგებელი“ – ადამიანი, რომელიც გვეხმარება გავიგოთ, როგორ მოვედით აქამდე. ეს პიონერი მკვლევრები განუწყვეტლივ იჩხრიკებიან ისტორიის წიგნებში, ახლებურად გადაწერენ მათ და ცდილობენ, წარსულის შეცდომები არ გავიმეოროთ.

მოდით, გადავხედოთ წინა 60 000 წელს, როდესაც „აფრიკიდან გამოემართა მცირე ჯგუფი და კონტაქტი დაიკარგა“ – ასე აღწერს ძველ მოვლენებს ფელიპე ფერნანდეს-არმესტო, ნოტრ-დამის უნივერსიტეტის პროფესორი და ისტორიკოსი, რომელიც თითქმის 60 წელი შეისწავლიდა, თუ როგორ გარდაქმნა მსოფლიო „მარშრუტების ძიებამ“. ამ პროცესში – რომელსაც ამოძრავებდა სიხარბე, იმპერიალიზმი, რელიგია თუ მეცნიერება – კულტურები ურთიერთობდნენ, ეჯახებოდნენ და ერგებოდნენ ერთმანეთს.  „კვლევა-ძიებათა ისტორია, – ამბობს იგი, – იმავე მარშრუტებზე გვატარებს, რომლებიც ჩვენმა წინაპრებმა გაიარეს“. თითქოს, ათასობით წლის განმავლობაში ვცდილობდით, რომ ჩვენს შორეულ წინაპრებთან მანძილი შეგვემცირებინა და ხალხები ერთმანეთთან დაგვეახლოებინა.

ეს მიზანი აერთიანებდა მეცნიერებს, მკვლევრებსა და სამხედროებს, რომლებმაც 1888 წელს National Geographic Society დააფუძნეს. გასული 135 წლის განმავლობაში ჩვენ ვიკვლევდით ზღვას, ცას, ხმელეთსა თუ კოსმოსს, „რომ გაგვეფართოებინა გეოგრაფიული ცოდნა“. ექსპედიციები, რომელთაც ვაფინანსებდით და დოკუმენტურად აღვბეჭდავდით, ზოგჯერ უფრო მეტად იყო ორიენტირებული პირველობაზე, ვიდრე ხალხებთან კონტაქტის დამყარებაზე. არც საეტაპო მოვლენების ნაკლებობას განვიცდიდით: ევერესტის დაპყრობა თუ ატლანტის ოკეანის ფსკერის რუკის შედგენა.

პირველობის სურვილი თანდათან გარდაიქმნა აღმოჩენებისადმი ლტოლვად: მეცნიერებას, კოსმოსსა და ბუნებას „ვწურავდით“ მათ საიდუმლოთა ამოსახსნელად. ლიკის ოჯახმა გათხარა ჩვენი განამარხებული წინაპრები, ჯეინ გუდოლი ცხოვრობდა შიმპანზეებთან, ხოლო კონსერვაციონისტმა მაიკ ფეიმ რუკაზე დაიტანა 3200-კმ-იანი ბილიკი ცენტრალური აფრიკის ნოტიო ტყეებში. დღეს მკვლევარი შეიძლება სულაც არ იყოს ადამიანი: კამერა ოკეანის ფსკერზე ისეთ სიღრმეებს იკვლევს, სადამდეც ადამიანი ჯერჯერობით ვერ ჩადის; ან მაგალითდ, მიკროსკოპული რობოტი, ჩვენს სხეულში მიძვრება ქირურგიული ოპერაციის ჩასატარებლად.

ისტორიები ასობით წლის განმავლობაში ასაზრდოებდა კვლევა-ძიებას. დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების ეპოქაში – XV-XVII საუკუნეებში – მოგვითხრობდნენ უშიშარ მოგზაურებზე, რაც თავის რომანტიზმს სძენდა კვლევა-ძიებას და შესაძლოა კოლუმბი თუ მაგელანიც მსგავსმა ისტორიებმა შთააგონა. ამბების თხრობამ უამრავი ახალი თაობის მკვლევარი წარმოშვა. ჟურნალ National Geographic-ში გამოქვეყნებული ფოტოები და რუკები შეიძლება გიბიძგებდათ, სახლი დაგეტოვებინათ მსოფლიოს შესაცნობად. მაგრამ ამ ამბებმა ასევე წარმოშვა დასავლური მითი მკვლევარზე, რომელიც არ იყო ბოლომდე მართალი.

„ლიტერატურაში გვხვდება ძალიან მწირი ინფორმაცია, რომელიც მკვლევრებს არაევროპული ქვეყნების გადასახედიდან განიხილავს; ამგვარად, გასული 500 წლის განმავლობაში კვლევა-ძიების ისტორიებში დომინირებდნენ თეთრკანიანი მამაკაცები“, – ამბობს ფერნანდეს-არმესტო. „შედეგად გაჩნდა შთაბეჭდილება, რომ მკვლევარი მხოლოდ თეთრკანიანი მამაკაცია – და ეს სულაც არ შეესაბამება სიმართლეს“.

ერთ-ერთი უძველესი მსოფლიო რუკები, რომლებიც 8000 წლის წინ გამოსახეს გამოქვაბულის კედელზე, ინდოეთში გვხვდება, ხოლო პირველი მკვლევარი, ვისაც საკუთარი სახელით ვიცნობთ, ჰარხუფია. იგი ექსპედიციას გაუძღვა ეგვიპტიდან ტროპიკული აფრიკისკენ ძვ.წ. 2290 წელს. აქედან 1000 წლის შემდეგ დაიწყო ბანტუს მიგრაცია დასავლეთ აფრიკიდან სუბსაჰარული რეგიონისკენ. წყნარ ოკეანეში კუნძულების აღმოსაჩენად მეზღვაურები კანოეებითა და კატამარანებით  ვარსკვლავებს გაჰყვნენ ახალი გვინეიდან ჰავაიმდე. ეს მოგზაურობები ძვ.წ. 1500 წლისთვის დაიწყო. VII საუკუნეში ჩინელმა ბერმა, სახელად სიუენწანგმა, გადაჭრა ჩინეთი, ინდოეთი და ნეპალი, რათა ბუდისტურ ხელნაწერთა დედნები მოეძიებინა. იმავე საუკუნეში არაბებმა ილაშქრეს არაბეთის ნახევარკუნძულიდან ცენტრალური აზიისა და ჩრდილოეთ აფრიკისკენ, რასაც ისლამის სახელით წარმოებული დაპყრობები აძლევდა სტიმულს.

თეთრკანიანი მამაკაცი მკვლევრის ეპოქა ბევრად გვიან დადგა. ეს არქეტიპი დასავლურ ნარატივებში დომინირებდა, მაგრამ სხვა მკვლევრებიც ყოველთვის არსებობდნენ.

National Geographic-ის არქივებში ვპოულობ უფრო თანამედროვე მაგალითებსაც, რომლებიც იმ დროის საზოგადოებამ უყურადღებოდ დატოვა: ჯულიეტ ბრედონი, მკვლევარი ქალი, რომელიც ჩინეთში მოგზაურობდა 1920-იან წლებში; რეინა ტორეს დე არაუსი, პანამელი ანთროპოლოგი – პირველი ადამიანი, რომელიც მანქანით ჩავიდა სამხრეთ ამერიკიდან ჩრდილოეთ ამერიკაში. ჰარიეტ ჩალმერს ადამსმა ცხენით, კანოეთი, ფეხით და მატარებლით 64 000 კილომეტრი დაფარა სამხრეთ ამერიკაში, გაიმეორა კოლუმბის მარშრუტი ევროპიდან სამხრეთ ამერიკამდე და ფოტორეპორტიორად იმუშავა I მსოფლიო ომის ფრონტის ხაზებზე – ახალ ამბებში კი ყურადღებას იმაზე უფრო ამახვილებდნენ თუ როგორ არ შეესაბამებოდა ის ქალის სტერეოტიპს, რადგან „ვირთხების არ ეშინოდა“. 

ახლა ისტორიის ფურცლებში ვიჩხრიკებით, რომ ახალი სახელები შევმატოთ მკვლევართა პანთეონს და ამ პროცესში ძველი ამბების გადაფასებაც მიმდინარეობს: რას ნიშნავდა კვლევა-ძიება თავად იმ ხალხისთვის, რომელთაც იკვლევდნენ – და, ხშირად, ექსპლუატაციასაც უწევდნენ? საერთოდაც, შესაძლებელია ადგილის აღმოჩენა? და ვინ უნდა ჩაითვალოს მკვლევრად? ევა ხომ არა, აკრძალული ხილის მოკბეჩით სამყარო რომ შეიმეცნა და ედემი დათმო? ან პანდორა, რომელმაც ცნობისმოყვარეობას ვერ გაუძლო, ყუთი გახსნა და სამყაროს უბედურება თუ ავადმყოფობა მოუვლინა?

დღეს კვლევა-ძიების ისტორიის გადაწერა მიმდინარეობს და ინფორმაციულ ნაპრალებს ავსებენ ტარა რობერტსის მსგავსი ადამიანები. რობერტსმა ფლორიდა-კისთან შნორკელით ჩაყვინთა იმ ჩაძირული გემების გამოსაკვლევად, ერთ დროს რომ მონები გადაჰყავდათ აფრიკიდან ამერიკაში. პალესტინელი ისტორიკოსი იაზან კოპტი National Geographic-ის არქივებში დაცულ საუკუნისწინანდელ ფოტოებში იქექება და პალესტინელთა ისტორიის შევსებას ცდილობს.

ტამასტსლიქტის კულტურის ინსტიტუტში კონერი ახალი ტიპის კვლევა-ძიების აღსაწერად იყენებდა სიტყვას „დაბრუნება“. ნე-პერსეს ხალხმა შეიძინა წინაპართა მიწის გარკვეული ნაწილი, 130 ჰა ტერიტორია, სადაც დღეს ინდიელები იკრიბებიან, მარხავენ გარდაცვლილებს და მართავენ ფესტივალებს. ტომობრივი სახელები კვლავ ბრუნდება რუკებსა და საინფორმაციო აბრებზე. უმატილას ინდიელთა რეზერვაციაში თავდაპირველად შეცბნენ, როდესაც შეიტყვეს, თქვენს ისტორიას მუზეუმში გაეცნობიანო, ამბობს კონორი. არაფერი გახლდათ საზეიმოდ მოსასმენი მათი ხალხისა და მიწის განადგურებაში. მაგრამ შემდეგ უმატილას ხალხმა გაიაზრა, თუ რამდენად დიდ ისტორიას წარმოადგენდნენ და როგორი პარალელები შეიძლებოდა გაევლოთ მსოფლიოს სხვა ხალხებთან. „ტომობრივი მიწა ჩვენი სამყაროს ცენტრია, – თქვა მან, – მაგრამ ის ყველა სხვა სამყაროსაც უკავშირდება“.