ზუსტად ვიცით, რომ პლუტონი პლანეტა არ არის?

1930 წელს, აღმოჩენისთანავე, პლუტონი ჩვენი მზის სისტემის მეცხრე პლანეტად გამოცხადდა და სწრაფად დაიმსახურა ყურადღება, რომელიც მის გალაქტიკურ თანამოძმეებს იშვიათად ხვდებათ ხოლმე წილად. ნაწილობრივ, ეს მისმა სახელგანთქმულმა სეხნიამ განაპირობა. პატარა, ფერადი, ყინულოვანი პლუტონი ასოცირდებოდა მიკი მაუსის ძაღლ პლუტოსთან (რომელსაც თავდაპირველად როვერი ერქვა, მაგრამ, როგორც ჩანს, 1931 წელს პლანეტის სახელი უწოდეს).

შემდეგ, 2005 წელს, კალტექის (კალიფორნიის ტექნოლოგიის ინსტიტუტი) ასტრონომიის პროფესორმა მაიკ ბრაუნმა მხიარულება ჩაშალა, როდესაც კოიპერის სარტყელში არსებული პლუტონის ზომის ერისი აღმოაჩინა და პლუტონის კლასიფიკაციაში კითხვები გააჩინა. შედეგად, საერთაშორისო ასტრონომიის კავშირმა (IAU) 2006 წელს კენჭი უყარა პლანეტის სტატუსისთვის საჭირო ახალ მოთხოვნებს და პლუტონი პლანეტების კლუბიდან ჯუჯა პლანეტების ახლად განსაზღვრულ კატეგორიაში გადაიყვანა. შემდგომში, მეცნიერების სამყაროში და პოპკულტურაში ცხარე დებატები დაიწყო პლუტონის ბედზე. ბრაუნის ოპონენტებს შორის არის NASA-ს კენედის კოსმოსური ცენტრის ყოფილი ფიზიკოსი და ამჟამად ცენტრალური ფლორიდის უნივერსიტეტის ასოცირებული მეცნიერი ფილიპ მეცგერი. იგი პლუტონის პლანეტის სტატუსის ხმამაღალი დამცველია.

პლუტონის აღმოჩენიდან 95 წლის აღსანიშნავად და გაურკვევლობის აღმოსაფხვრელად ჩვენ ბრაუნსა და მეცგერს ვესაუბრეთ. მართლები არიან თუ არა ბრაუნი და მისი თანამოაზრეები, როდესაც პლუტონის მნიშვნელობას აკნინებენ და სანაცვლოდ სხვა აღმოჩენებს აქცევენ ყურადღებას, მაგალითად, ჯერაც დაუდასტურებელ მეცხრე პლანეტას? თუ მეცგერისა და სხვების არგუმენტები საკმარისად მყარია ყველასთვის საყვარელი პატარა პლანეტის ტრიუმფალური დაბრუნებისთვის?

მაიკ, როგორ დაასკვენი, რომ პლუტონი პლანეტა არ იყო? და ფილიპ, როგორ აღმოჩნდი დებატების საპირისპირო მხარეს?

მაიკ ბრაუნი: კალტექში ჩემი კვლევის ერთ-ერთი ძირითადი მიმართულება გარე მზის სისტემასა და კოიპერის სარტყელში არსებული ობიექტებია, მათ შორის პლუტონი. 2000-იანი წლების დასაწყისში ჩემი ერთ-ერთი უდიდესი პროექტი პლუტონის ზომის სხვა ობიექტების, ანუ სხვა ჯუჯა პლანეტების პირველი ფართომასშტაბიანი ძიება იყო. მაშინ მათ ჯუჯა პლანეტებს არ ვუწოდებდით. სხვათა შორის, ეს სულელური ტერმინია.

რატომ?

მ.ბ: რადგან ის არასაჭიროდ დამაბნეველია. სანამ IAU აღნიშნულ ტერმინს მიიღებდა, ჩვენ სიტყვა „პლანეტოიდს“ ვიყენებდით პატარა, მაგრამ მრგვალი ობიექტების აღსაწერად. ეს ბევრად უკეთესი, არადამაბნეველი სიტყვაა. ერთადერთი მიზეზი, რის გამოც პლუტონს ჯუჯა პლანეტა დაარქვეს (მას შემდეგ, რაც პლანეტის სტატუსი გაუუქმდა), პლუტონის მხარდამჭერთა დაჟინებაა იმ იმედით, რომ შემდეგ ჯუჯა პლანეტები სრულყოფილ პლანეტებად ეღიარებინათ. საბოლოოდ ამაზე მტკიცე უარი მიიღეს, თუმცა ეს სულელური დასახელება შემოგვრჩა. ეს პლუტონის მომხრეთა ბრალია.

ფილიპ მეცგერი: ჩვენ ვთვლით, რომ არსებობს ბევრი ჯუჯა პლანეტა და ისინი კოიპერის სარტყელში არსებული სრულყოფილი პლანეტებია. ჩვენ არ ვიბრძვით პლუტონის სტატუსის აღსადგენად, რადგან ვთვლით, რომ მის ჩამოსაქვეითებლად ჩატარებული კენჭისყრა უსაფუძვლო იყო. IAU-ს არ ჰქონდა ამ კენჭისყრის ჩატარების უფლება. მათ თავიანთივე წესები დაარღვიეს… ჩვენ ვთვლით, რომ პლუტონს არასოდეს შეუწყვეტია პლანეტობა; რადგან ტაქსონომია მეცნიერების ნაწილია, სწორედ იმ ტაქსონომიას აქვს მნიშვნელობა, რომელსაც მეცნიერები იყენებენ და მოსახერხებლად მიაჩნიათ. საზოგადოებაში გავრცელებული ასტროლოგიაზე დაფუძნებული ტაქსონომია მეცნიერებისთვის არაფრის მომცემია. ის არცერთ თეორიასთან არაა კავშირში და, სამწუხაროდ, IAU-მ სწორედ ის გამოიყენა.

კარგი, ამით დავიწყოთ. რა არის პლანეტის სტატუსის კრიტერიუმები?

ფ.მ: პირველ რიგში, 2006 წელს IAU-მ გადაწყვიტა, რომ პლანეტა უშუალოდ ვარსკვლავის ორბიტაზე უნდა მოძრაობდეს. ამაზე დაყრდნობით, მთვარე პლანეტა არაა (ჩვენ მას მეორეხარისხოვან პლანეტას ვუწოდებთ, მაშინ როდესაც დედამიწა ძირითადი პლანეტაა). მეორე – მათი დასკვნით, პლანეტა საკმარისად დიდი უნდა იყოს, რომ საკუთარი გრავიტაციის ძალით მრგვალი ფორმა მიიღოს. ჩვენ ამას გრავიტაციულ დამრგვალებას ვუწოდებთ. და მესამე პირობა, რომელიც პლუტონისნაირი ობიექტების გამოსარიცხადაა შემოღებული, პლანეტა გრავიტაციულად უნდა დომინირებდეს თავის ორბიტაზე, რომ იქაურობა სხვა ციური სხეულებისგან გაწმინდოს. მათ არ განსაზღვრეს, ზუსტად რას გულისხმობდნენ. იფიქრეს, რომ დაკონკრეტება მოგვიანებით მოხდებოდა. ამავე ლოგიკით არც დედამიწაა პლანეტა, რადგან თავად არ ასუფთავებს საკუთარ სამეზობლოს. მათ ჩათვალეს, რომ პლანეტა გრავიტაციულად დომინანტური უნდა იყოს ჯერ კიდევ დაუდგენელი საზომის მიხედვით.

მ.ბ: 2000-იანი წლების დასაწყისში ციფრული კამერები სულ უფრო დაიხვეწა და მოგვეცა საშუალება, ერთდროულად მთლიანი ცის ფოტოები გადაგვეღო. ამგვარად აღმოვაჩინეთ ყველაზე დიდი და კაშკაშა ჯუჯა პლანეტები, მათ შორის ის, რომელმაც პლუტონზე დისკუსია გამოიწვია. ჩვენ აღმოვაჩინეთ ერისი, რომელიც პლუტონზე მასიურია. ამის შემდეგ რაღაც უნდა დაგვეთმო: ან პლანეტების სია გაგვეზარდა, ან გამოგვეკლო ისინი, რომლებიც დღეს პლანეტებად უკვე აღარ ითვლება. პლუტონი დღეს რომ აღმოეჩინათ, მას პლანეტას არავინ უწოდებდა.

იქნებ ზედმეტად ვართ მიჯაჭვულები რიცხვ ცხრას? იქნებ, უბრალოდ ბავშვობიდან ცხრა პლანეტის არსებობას მივეჩვიეთ და რვის ან სხვა რაოდენობის წარმოდგენა გვიჭირს?

მ.ბ: არა, არ არსებობს მაგიური რიცხვი. პლუტონის გამოკლება აუცილებლობა არ ყოფილა. უბრალოდ ასტრონომებს მოუწიათ ეღიარებინათ, რომ ის არ შეესაბამებოდა ჩვენს თანამედროვე წარმოდგენებს პლანეტების შესახებ. პლუტონის მხარდამჭერებმა სცადეს პლანეტის დეფინიციის შეცვლა, რადგან ძალიან სურდათ მისი პლანეტების სიაში შენარჩუნება, თუმცა, მათი განსაზღვრება კიდევ 200-ზე მეტ პლანეტას შემატებდა ჩვენს მზის სისტემას. სხვათა შორის, პლუტონის მომხრეთა ფრაქცია სავსეა ადამიანებით, რომლებიც NASA-ს პლუტონის მისიაში იყვნენ ჩართულნი. მისიის გაშვებისას პლუტონი ჯერ კიდევ პლანეტად ითვლებოდა, იქ ჩაღწევისას კი – აღარ.

ფ.მ: ეს კულტურის საკითხია და არა მეცნიერების. რა არის ბუნებაში კიდევ ასეთი? ჩვენ არ ვამბობთ, რომ მხოლოდ ცხრა მთა ან მდინარე ან მხოლოდ ცხრა სახეობის ხოჭო უნდა არსებობდეს.

დაწყებით სკოლაში გვასწავლეს, რომ არსებობს ცხრა პლანეტა. თქვენი აზრით, ეს საკითხი განახლებად კონცეფციად უნდა ისწავლებოდეს?

ფ.მ: დიახ. როდესაც გვასწავლიან, რომ მხოლოდ 8 პლანეტა არსებობს და ეს პლანეტები თავიანთ ორბიტებს განაგებენ, ძალა ეძლევა ძველ გეოცენტრულ მოდელს. იდეა, რომ ეს პლანეტები თავის გარშემო ღმერთებივით განაგებენ ყველაფერს, მოძველებული და პრიმიტიულია. ჩვენი მოსაზრებით, დინამიკური კოსმოსის იდეა უნდა ისწავლებოდეს. ყველაფერი ცვალებადი და განვითარებადია. პლანეტებს თავიანთი ორბიტების შეცვლა შეუძლიათ.

მეცნიერებს აქვთ ჰიპოთეზა, რომ შესაძლოა არსებობდეს პლუტონის შემცვლელი, ეგრეთ წოდებული მეცხრე პლანეტა. მაგრამ მას მხოლოდ პლუტონის ჩანაცვლების მიზნით არ ეძებენ, ხომ?

მ.ბ: ამჟამად მეცხრე პლანეტის არსებობა კარგი ჰიპოთეზაა ჩვენ მიერ დანახული ბევრი ამოუცნობი მოვლენის ამოსახსნელად, მაგრამ სანამ მას ტელესკოპს არ მივუშვერთ და ვიტყვით: „აჰა, აი ისიც“, ეს უბრალოდ საუკეთესო ჰიპოთეზად დარჩება.

ბოლოს, როგორ ფიქრობთ, რატომ აქვთ ადამიანებს ასეთი მიჯაჭვულობა პლუტონზე და წინააღმდეგობა მეცხრე პლანეტის ან სხვა სავარაუდო „ჩამნაცვლებლების“ მიმართ?

ფ.მ: გასაოცარი იყო, როდესაც ნიუ-ჰორაიზონსის კოსმოსურმა აპარატმა პლუტონს ჩაუფრინა. მე ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტში ვიყავი, სადაც მათი მართვის ცენტრი მდებარეობდა. როდესაც ფოტოები პირველად გამოაქვეყნეს, ის სულის შემძვრელი… და გეოლოგიურად მრავალფეროვანი იყო. იქ მაღალი მთები, მყინვარები, მრავალშრიანი ატმოსფერო, სავარაუდო მიწისქვეშა ოკეანე და, რაც მთავარია, ორგანული მატერიაა. პლანეტის მთლიან ზედაპირზე სიცოცხლის საშენი მასალაა. პლუტონი არამარტო პლანეტა, არამედ სხვა პლანეტებზე მეტადაა დედამიწის მსგავსი. ის ყველაზე პლანეტისმაგვარი პლანეტაა.

მ.ბ: პლუტონის მიმართ მიჯაჭვულობა მეც მაქვს. ჩემს ბავშვობაში ის უცნაური და მისტიკური რამ იყო ჩვენი მზის სისტემის შორეულ კიდეში, ახლა კი მისი ფოტოებიც გვაქვს. ის საინტერესოდ გამოიყურება. მაგარი ადგილია.