Georgia-ს დაბადების მოწმობა

ევროპული კარტოგრაფიის ისტორიაში არაერთი შესანიშნავი რუკა შექმნილა. მნიშვნელობა არ აქვს, ლაპარაკია ანტიკური თემატიკის, შუა საუკუნეების პერიოდის, რენესანსის თუ კლასიკური კარტოგრაფიის ნიმუშებზე.

ანტიკური თემატიკის ევროპული რუკების ხსენებაზე, რომლებიც ჩვენამდე თავდაპირველი სახით მოღწეული არ არის და რომელთა აღდგენა წყაროებზე დაყრდნობით XV საუკუნიდან დაიწო, ყველაზე ხშირად პტოლემაიოსის რუკები ახსენდებათ. ცალკე უნდა ითქვას IV საუკუნეში შექმნილი უძველესი რომაული საგზაო რუკის შესახებ, რომელიც XIII საუკუნის ასლის, ე.წ. პოიტინგერის ტაბულის სახელით არის ცნობილი და პრაქტიკულად არცერთ სხვა ევროპულ რუკას არ ჰგავს.

ანტიკური თემატიკის ევროპული კარტოგრაფიის შემდეგ, mappa mundi-ს სახელით ცნობილი შუა საუკუნეების ევროპული კარტოგრაფია მოდის, რომელიც ძირითადად ბიბლიურ და მითოლოგიურ სცენებზეა დაფუძნებული.

ცალკე უნდა აღინიშნოს რენესანსის პერიოდის ევროპული კარტოგრაფია. სხვა არაერთი გამორჩეული და საინტერესო რუკის გვერდით, სწორედ რენესანსის ეპოქაში იქმნება ერთმანეთზე უკეთესი საზღვაო თემატიკის პორტოლანის ტიპის რუკები. ვენეციელები, გენუელები, კატალონიელები და პორტუგალიელები მხოლოდ ნაწილია მათი, ვინც შესანიშნავი სტილის, პრაქტიკული დანიშნულების საზღვაო რუკებს ქმნიდა.

რაც შეეხება ახალი ევროპული კარტოგრაფიის დაბადებას, ის მჭიდროდ არის დაკავშირებული რენესანსის პერიოდის მნიშვნელოვან სიახლეებთან. XV საუკუნის შუა პერიოდში იოჰან გუტენბერგის მიერ წიგნის ბეჭდვის გამოგონებამ და იმავე საუკუნის ბოლოს ქრისტეფორე კოლუმბის და ვასკო და გამას მოგზაურობებმა, მანამდე არსებული გეოგრაფიული ცოდნის გადაფასება დააჩქარა. გაჩნდა მოთხოვნილება ახალ რუკებსა და გლობუსებზე, რომლებზეც დეტალურად იქნებოდა გამოსახული ხმელეთის და ზღვების ის ნაწილები, რომლებიც მანამდე უცნობი იყო. ამ საქმეს სხვებზე უკეთ ალღო ნიდერლანდელებმა აუღეს და დაახლოებით 1570 წლიდან ასი წლის განმავლობაში საუკეთესო რუკებს ქმნიდნენ მთელ ევროპაში. მათ შემდეგ ეს როლი ფრანგებს ხვდათ წილად. ამას ემატება გერმანელი და ინგლისელი კარტოგრაფების მიერ შექმნილი საყურადღებო ნიმუშებიც.

დღეს ბეჭდური რუკების გვერდით აქტიურად ვიყენებთ სხვადასხვა ტიპის აპლიკაციებს და ვებგვერდებს, რომლებზეც ნებისმიერი შინაარსის რუკის ნახვა არის შესაძლებელი. არაქართულენოვანი რესურსებით სარგებლობის დროს, ჩვენი ქვეყნის აღსანიშნავად ყველაზე ხშირად ქვეყნის ინგლისურენოვანი სახელწოდება Georgia გვხდება, თუმცა ევროპულ რუკებზე საქართველოს აღსანიშნავად Georgia-ს გამოყენებას ბევრად დიდი ხნის ისტორია აქვს, ვიდრე ეს შეიძლება ერთი შეხედვით გვეგონოს.

ყველაფერი, XIV საუკუნის პირველ ნახევარში ვენეციაში მოღვაწე კარტოგრაფის, პიეტრო ვესკონტის სახელს უკავშირდება, რომელმაც დაახლოებით 1311 წელს მსოფლიო რუკა შექმნა. აღნიშნული რუკის 1611 წლის იოჰან ბონგარისეულ გამოცემაში, ისევე როგორც 1311 წლის თავდაპირველ ვესკონტისეულ ვერსიაში, პირველად ევროპული კარტოგრაფიის ისტორიაში საქართველოს აღსანიშნავად გამოყენებულია სახელწოდება Georgia, თუმცა რუკის უცნაური ფორმის გათვალისწინებით, Georgia-ს პოვნა იოლი არ არის.

1311 წელს შექმნილ რუკაზე დატანილი GEORGIA საქართველოს ყველაზე გავრცელებული უცხოენოვანი სახელწოდების ერთგვარი დაბადების მოწმობაა.

ვესკონტის რუკაზე, mappa mundi-ს ტიპის რუკების მსგავსად, კარტოგრაფისთვის ცნობილი მსოფლიო წრიული ფორმით არის გამოსახული და „T-O“ სისტემას ეფუძნება. ხმელეთი „O“-თი, ანუ წყლით არის გარშემორტყმული, ხოლო მის შიგნით მოთავსებულია ხმელეთი სამ ნაწილად, „T“-ს ფორმით გაყოფილი მსოფლიოს სახით. ზემოთ აზიაა, ქვემოთ მარცხნივ ევროპა, ხოლო ქვემოთ მარჯვნივ აფრიკა.

რუკაზე ევროპის ნაწილში გიბრალტარის სრუტის თავზე პორტუგალია (Portogal) და ესპანეთია (Yspania). ესპანეთისგან ზემოთ, მარცხნივ, ჯერ საფრანგეთის (Francia), ხოლო შემდეგ გერმანიის (Germania) აღნიშვნებს ვხვდებით. ხმელთაშუა ზღვის აუზში ვრცლად არის დატანილი ცნობები იტალიის შესახებ. კარგად იკითხება: სიცილია (Sicilia), კალაბრია (Calabria), ლომბარდია (Lobardia) და გამოკვეთილად აღნიშნული ვენეცია (Veneti).

გერმანიასთან ახლოს დატანილია ავსტრია (Austa) და უნგრეთი (Vngaria). სამივე ამ ქვეყნიდან მარჯვნივ მდინარე დუნაია (Danubi flu), რომელიც შავ ზღვას უერთდება, ზღვიდან აღმოსავლეთით კი ჩვენთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი აღნიშვნები გვხდება. ვესკონტის რუკის 1611 წლის ბონგარისეულ გამოცემაში, განსხვავებით 1311 წლის ვერსიისგან, შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე ორი Georgia წერია. სავარაუდოდ, ერთი Georgia აქ იბერიას ანაცვლებს, რადგანაც შედარებით წვრილი შრიფტით დაწერილი Georgia-დან მარჯვნივ, მთების მეორე მხარეს, კოლხეთია (Colcia) აღნიშნული. შესაბამისად, ტრადიციული ანტიკური და mappa mundi-ს თემატიკის ევროპული რუკებისგან განსხვავებით, სადაც უძველესი ქართული სახელმწიფოები, კოლხეთი და იბერია გვხდება, ვესკონტის რუკაზე იბერია Georgia-თი არის ჩანაცვლებული.

რაც შეეხება ბონგარისეულ გამოცემაში აღნიშნულ მეორე Georgia-ს, ამ აღნიშვნის ქვეშ, შავ და კასპიის ზღვებს შორის არსებული თითქმის მთელი რეგიონი უნდა იგულისხმებოდეს, რომელიც საქართველოს აღმნიშვნელი Georgia-ს სახელწოდების ქვეშ ერთიანდებოდა. პიეტრო ვესკონტის მიერ 1311 წელს შექმნილ რუკაზე დატანილი Georgia საქართველოს ყველაზე გავრცელებული უცხოენოვანი სახელწოდების ერთგვარი `დაბადების მოწმობაა“. მას შემდეგ ევროპულ რუკებზე Georgia უწყვეტად გვხვდება XIV საუკუნიდან XIX საუკუნემდე, სანამ 1801 წლიდან რუსეთის იმპერიამ ჯერ ქართლ-კახეთის სამეფო, ხოლო მოგვიანებით დანარჩენი ქართული სამეფო-სამთავროები არ დაიპყრო.