ოდესღაც ადამიანები კვარცხლბეკიდან გადმოჰყურებდნენ სამყაროს: ამ ღვთის ხატად მოვლენილ ქმნილებებს და მიწიერ მბრძანებლებს უბრალო ცხოველებთან არაფერი ჰქონდათ საერთო. ყოველ შემთხვევაში, ბევრს ასე სჯეროდა. ჯეინ გუდოლმა უმნიშვნელოვანესი წვლილი შეიტანა ამ მედიდური დამოკიდებულების გაქარწყლებაში ტანზანიის გომბეს ეროვნულ პარკში შიმპანზეების შესწავლით. შიმპანზეებსა და ადამიანებს შორის უჩვეულო ქცევითი მსგავსებების აღმოჩენის შემდეგ იგი კოპერნიკის, გალილეისა და ჩარლზ დარვინის მიერ გაკვალულ გზას დაადგა, რაც იმის დამტკიცებას გულისხმობდა, რომ არც დედამიწის გარშემო ბრუნავდა მთელი სამყარო და არც ადამიანები იყვნენ განყენებული და უპირატესი არსებები. გუდოლმა დაგვანახა (გაცილებით ადრე, სანამ ეს გენომთა შედარებით დადასტურდებოდა), რომ შიმპანზეებსა და ადამიანებს შორის ბევრად მცირეა სხვაობა, ვიდრე ვინმე წარმოიდგენდა. შიმპანზეების უახლოესი ცოცხალი ნათესავები გორილები არ არიან – ჩვენ ვართ.

გუდოლი ყოველთვის ვერ იქნებოდა ჩვენ გვერდით, მაგრამ მისი მემკვიდრეობა მარადიულად იცოცხლებს. იგი ოქტომბერში გარდაიცვალა, როდესაც მორიგი საჯარო შეხვედრის გასამართად ლოს-ანჯელესში იმყოფებოდა. 1986 წლიდან მოყოლებული, როდესაც მან სამეცნიერო მოღვაწეობა აქტივისტობით ჩაანაცვლა, იგი მუდმივად მოგზაურობდა, ფართო აუდიტორიებს სიტყვით მიმართავდა, ტელევიზიებს სტუმრობდა, პოლიტიკურ ლიდერებს ღიად მოუწოდებდა მოქმედებისკენ და ბავშვთა ჯგუფებს ხვდებოდა, რათა ადამიანები უკეთესობისკენ შეეცვალა და მათ ბუნებასთან უფრო ფრთხილი და გააზრებული ურთიერთობა ჩამოეყალიბებინათ. სიცოცხლე 91 წლის ასაკში დაასრულა. მომდევნო დღეებში გავრცელდა ინფორმაცია, რომ იგი ბუნებრივი სიკვდილით გარდაიცვალა. ძალიან ბუნდოვანი ფრაზაა, რომელიც არაფერს გვეუბნება გარდა იმისა, რომ ადამიანი ხანდაზმული იყო და ცხოვრება სასრულია. ჩემით აზრით, თავისუფლად შეგვეძლო გვეთქვა, რომ მან ცხოვრება სრულფასოვნად გალია.

ერთ-ერთი თარიღი მისი ხანგრძლივი ცხოვრებიდან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. 1960 წლის 14 ივლისს 26 წლის გუდოლი ნავით გომბეში, ტანგანიიკის ტბის აღმოსავლეთ ნაპირზე (დღევანდელი ტანზანიის ტერიტორია) ჩავიდა, რათა შიმპანზეების შესწავლა დაეწყო. იმ დროს შიმპანზეების მთელი პოპულაცია, რომელიც ეკვატორული აფრიკის ენდემური სახეობაა, მილიონს აღწევდა. გომბეს ნაკრძალში სულ ასიოდე შიმპანზე ბინადრობდა, თუმცა მათი შესწავლით შიმპანზის მთლიან პოპულაციაზე შეიძლებოდა ინფორმაციის მიღება.

გუდოლი ამ საქმისთვის ყოველმხრივ მოუმზადებელი იყო. მას არ ჰქონდა ბიოლოგის კვალიფიკაცია და არც რაიმე აკადემიური ხარისხი. მშობლების განქორწინების შემდეგ ფინანსური პრობლემები შეექმნა და უნივერსიტეტში ჩაბარების ნაცვლად, სამდივნო სკოლაში გაიარა პრაქტიკული კურსი. თუმცა მას ჰქონდა ამბიციური ოცნებები (ჟურნალისტობა ან ველურ ბუნებაში მუშაობა) და საოცრად ძლიერი თვისებები, რაც პირველად ცნობილმა პალეოანთროპოლოგმა ლუის ლიკიმ შენიშნა და კენიის დედაქალაქ ნაირობიში თავის მდივნად აიყვანა. გუდოლმა მეცნიერზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა. ლიკი მასში პოტენციალს ხედავდა და ახალი გამოწვევა შესთავაზა – შიმპანზეების ეთოლოგიაზე დაკვირვება, რადგან ლიკი ფიქრობდა, რომ მათი ქცევის შესწავლით ადამიანის წარმომავლობაზეც მეტს შევიტყობდით.

გომბეში ჩასვლის შემდეგ გუდოლი მონდომებული და დინჯი დამკვირვებელი აღმოჩნდა და დროთა განმავლობაში შიმპანზეების ნდობა დაიმსახურა. ამ ნდობის მოპოვებით კი ისეთი ქცევების შემსწრე გახდა, რომლებიც აქამდე მეცნიერებისთვის სრულიად უცნობი იყო. სულ რამდენიმე თვეში მან სამი უმნიშვნელოვანესი რამ აღმოაჩინა: შიმპანზეები ხელსაწყოებს იყენებენ, ხელსაწყოებს თავად ამზადებენ და დაუნდობელი მტაცებლები არიან. ვინაიდან იმ დროის ფიზიკური ანთროპოლოგები Homo sapiens-ის განმსაზღვრელ ტერმინად „ხელმარჯვე ადამიანს“ იყენებდნენ, შიმპანზეებს კი უწყინარ მასხარებად აღიქვამდნენ, გუდოლის მიგნებებს დიდი გამოხმაურება მოჰყვა. 1961 წელს მან National Geographic Society-სგან პირველი გრანტი მოიპოვა.

გუდოლმა კიდევ ერთი რამ აღმოაჩინა, რაც აკადემიური ეთოლოგიის მშრალ ანალიტიკასა და ტრადიციულ მიდგომას ეწინააღმდეგებოდა – ინდივიდუალურად შიმპანზეები ერთმანეთისგან განსხვავებულ სახასიათო ქცევებს ავლენენ. ზოგიერთი შიმპანზე მან მთელ მსოფლიოსაც გააცნო: დევიდ გრეიბერდი, პირველი შიმპანზე გომბეში, რომელმაც გუდოლთან კონტაქტი დაამყარა, მჩაგვრელი ფროდო და ფლო – გუდოლის თანახმად, უსაყვარლესი მატრიარქი. მან ეს ყველაფერი 1963 წელს ამ ჟურნალის ფურცლებზეც აღწერა და ზემოხსენებული ამბებით მალევე გაითქვა სახელი. თანდართულმა ფოტოებმაც, რომლებზეც ახალგაზრდა და ლამაზი ინგლისელი ქალი აფრიკის ტყეში მაიმუნებს უმეგობრდება, თავისი როლი შეასრულა. 1966 წელს კემბრიჯის უნივერსიტეტმა მას ეთოლოგიის დარგში დოქტორის ხარისხი მიანიჭა მიუხედავად იმისა, რომ მას საბაკალავრო საფეხურიც კი არ ჰქონდა დახურული. 1971 წელს გომბეში გატარებული დროის შესახებ დაწერილი მისი წიგნი „ადამიანის ჩრდილში“ ბესტსელერად იქცა.

ჩემი საველე კვლევის უმთავრესი მიზანი იყო, რაც შეიძლებოდა მეტი აღმომეჩინა შიმპანზეების ცხოვრების წესის შესახებ, სანამ ჯერ კიდევ იყო დრო – სანამ ცივილიზაცია სამუდამოდ არ შეავიწროებდა სხვა სახეობის მეტოქეებს. გარდა ამისა, იმასაც ვიმედოვნებდი, რომ ამ კვლევის შედეგები ადამიანებს თავიანთი თავის უკეთ შეცნობაში დაეხმარებოდა. ლაბორატორიული ტესტების თანახმად, შიმპანზეებს „განსჯის“ საოცარი უნარი აქვთ – რაც რაციონალური აზროვნების საწყისია. ასეთი ცხოველის სოციალური ტრადიციებისა და კულტურის შესწავლამ და ბუნებრივ პირობებში მათზე დაკვირვებამ შესაძლოა ნათელი მოჰფინოს ადრეული ადამიანური კულტურების განვითარებისა და გავრცელების თავისებურებებს“. — ჯეინ გუდოლი – „ჩემი ცხოვრება გარეული შიმპანზეების გარემოცვაში“,- National Geographic-ის 1963 წლის აგვისტოს ნომერი

გუდოლი სხვებს შთააგონებდა, რომ ოცნებები აესრულებინათ, ეზრუნათ მნიშვნელოვან საკითხებზე, მეტი სიფრთხილით მოჰპყრობოდნენ ველურ ბუნებას. გუდოლი არ გახლდათ „საერო წმინდანი“, ასეთი აურის მიუხედავად; უბრალო ადამიანი იყო. შეეძლო უკმეხიც ყოფილიყო, თუმცა ესეც ზრდილობის ფარგლებში და კრიტიკულობასაც იჩენდა. უკან არაფერზე იხევდა. არც მაშინ დაუხრია თავი, როდესაც სხვა მკვლევრებმა „არამეცნიერული“ ემოციურობის გამო განსაჯეს.

ზრდასრულებისა და ბავშვებისთვის 20-ზე მეტი წიგნი დაწერა, სიტყვა „იმედი“ კი ოთხ სათაურში გვხვდება. მან კარგად იცოდა, რომ იმედის შენარჩუნება იყო მოვალეობა და არა წინასწარმეტყველება ან განწყობა. 1977 წელს მან ჯეინ გუდოლის ინსტიტუტი (JGI) დააარსა, რომელიც ზრუნავდა ველურ ცხოველთა პოპულაციების კონსერვაციასა და ცალკეული ცხოველების, მაგ., არაჰუმანურ პირობებში დატყვევებული ან მონადირეების მიერ დაობლებული შიმპანზეების, ადამიანურ მოპყრობაზე. 1991 წელს მან თავის ინსტიტუტთან თანამშრომლობით საგანმანათლებლო და აქტივისტური ახალგაზრდული პროგრამა შექმნა, რომელსაც „ფესვები და ყლორტები“ დაერქვა. მომდევნო წლებში იგი დასახელდა „ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის მეთაურ ქალად“, გაეროს მშვიდობის ელჩად თუ კიოტოს პრემიის მფლობელად.

ის ისეთივე გაუტეხელი იყო, როგორც ლერწამი ძლიერ ქარში. ერთხელ შიმპანზეებზე დასაკვირვებლად მოწყობილ იზოლირებულ ბანაკამდე მისასვლელად 13 კილომეტრი ვიარეთ ერთად კონგოს ჭაობიან ტყეში. ბანაკი იმდენად მიყრუებულ ადგილას იყო, რომ შიმპანზეები ადამიანებს არ უფრთხოდნენ. იქ National Geographic-მა გაგვგზავნა – გუდოლი, კონსერვაციონისტი მაიკ ფეი, ფოტოგრაფი მაიკლ „ნიკ“ ნიკოლსი, მე და გადამღები ჯგუფი – რათა გუდოლისა და ამ შიმპანზეების ურთიერთობა აღგვებეჭდა. მდინარის სანდლებითა და შორტებით ვლაშქრობდით, როგორც ასეთ ლანდშაფტებშია მიზანშეწონილი. მაგრამ ვინაიდან გომბე მშრალი ტყეა, გუდოლს სხვა პირობებში ჰქონდა მუშაობის გამოცდილება და როდესაც ბანაკამდე მივაღწიეთ, ტერფები სულ გაუხეშებოდა და წყლულებიც გასჩენოდა. 68 წლის ვარ, გვეუბნებოდა, ჩემი მოკვლა გინდათ, ბიჭებო?

მომდევნო დილას საუზმეზე მომზადებული გავედი – ტერფებზე ყველა წყლული საგულდაგულოდ დავიფარე და წებოვანი ლენტით შევიხვიე. იდეა მომიწონა და მკითხა: დევიდ, შეგიძლია მეც მომხედო? და მეც ჯეინ გუდოლს წებოვან ლენტში გავუხვიე ტერფები. 

მეორე დილას, ტყეში გასვლამდე, წყლულების განმეორებით დამუშავება შევთავაზე. არა, არ არის საჭირო, ახლა უკვე ჩემითაც მივხედავო, მითხრა და ლენტი ითხოვა ჩემგან. მას დარჩა ერთი შვილი, სამი შვილიშვილი და ერთი და. გარდა ამისა, მთელ მსოფლიოში შეიძინა თაყვანისმცემლები და იგი დღემდე შთაგონების წყაროა მილიონობით ქალისთვის, რომლებიც სწორედ გუდოლს ემადლიერებიან, რომ ბავშვობის იმედებს, მისწრაფებებსა და ოცნებებს მიჰყვნენ. გუდოლმა დატოვა ასევე შიმპანზის 200 000-იანი პოპულაცია. მიუხედავად იმისა, რომ მათი რიცხვი კვლავ იკლებს, კოლექტიურად შიმპანზეებს საფრთხე ნაკლებად ემუქრებათ და ისინი უფრო მეტად არიან დაფასებულნი, რაც გუდოლის გარეშე წარმოუდგენელი იქნებოდა.