ბრაზილიაში, ამაზონის შენაკად რიუ-ნეგრუს წყლით დატბორილ ტყეში, მეგზური რობერტუ აბდიას გომეს და სილვა მიუთითებს წყლის მაღალ დონეზე, რომელიც მატყლის ხის მასიურ ფიცრისებრ ფესვზეა მონიშნული. ამ ხის ტანი წყლის ავზივითაა – სეზონური დატბორვისას ტენს იმარაგებს, რათა მშრალი პერიოდისთვის მოემზადოს.

ამაზონის ხელახლა გაცნობა

მსოფლიოს უდიდეს ტროპიკულ ტყეს უცხოელები არასწორად აღიქვამდნენ 500 წლის განმავლობაში. როგორც იქნა, ეს იცვლება.

ტექსტი: ედუარდუ ნევესი

ფოტო: თომას პეშაკი

ბმული კოპირებულია

ოქტომბერი, 2024

რუბრიკა: ვრცელი სტატიები

საიდან მოდის ამაზონის სახელწოდება? ეს ამბავი 1542 წლის 24 ივნისს დაიწყო. ფრანსისკო დე ორელიანა თავგანწირული ცდილობდა თავი დაეღწია ჯუნგლისთვის, რომელმაც მისი ექსპედიცია ჩაყლაპა. ანდების მთისწინეთიდან დაძრული ექსპედიცია სხვადასხვა შენაკად მდინარეზე ნაოსნობდა შვიდი თვის განმავლობაში. საბოლოოდ, მათ მიაღწიეს უდიდეს მდინარეს, რომელიც კი ოდესმე ენახათ და ორელიანამაც იფიქრა, მას თუ გავყვებით, ატლანტის ოკეანეზე გავალთო.

ორელიანას თან ახლდა გასპარ დე კარვახალი, დომინიკელთა ორდენის ბერი, რომელიც მოგზაურობის დეტალურ ქრონიკას აწარმოებდა. კარვახალმა წერილობით აღწერა ევროპელთა აღფრთოვანება მაღალგანვითარებულ კულტურებთან შეხვედრისას. მჭიდროდ დასახლებული სოფლები მდინარის გასწვრივ გაეშენებინათ, ერთ-ერთი დასახლება კი კილომეტრებზე გადაჭიმულიყო. გზად მიმავლებს ზოგიერთი თემი სულგრძელად იღებდა და მანიოკით, დიოსკორეათი, სიმინდითა და კუს ხორცით უმასპინძლდებოდა. მაგრამ ივნისის ზემოხსენებულ დღეს, როდესაც ჯერ კიდევ 1000 კილომეტრამდე აშორებდათ უზარმაზარი მდინარის შესართავამდე, მათ თავს დაესხნენ მეომრები მრისხანე ქალის წინამძღოლობით, რომელიც „ისე მამაცურად იბრძოდა, რომ ინდიელი მამაკაცები ვერაფრით ბედავდნენ უკან დახევას“. კარვახალმა ფერდში ისარგაყრილმა დაასრულა ბრძოლა და ბელადი ქალი ბერძნულ მითოლოგიურ პერსონაჟებს – ამორძალებს (ბერძნ. Amazon) შეადარა. ამ მოგზაურობის ჩანაწერებს, რომლებიც სამხრეთ ამერიკის გადამკვეთ პირველ ევროპულ ექსპედიციას ეფუძნებოდა, ესპანეთის ხელისუფლების წარმომადგენლები, მოგვიანებით, ფანტაზიად შერაცხავენ. და მაინც, ტერმინი „ამაზონი“, მიუხედავად შეუსაბამობისა, ამ ვრცელი და კომპლექსური რეგიონის აღმნიშვნელ სიტყვად დარჩება. მას შემდეგ ამაზონი უამრავი მითით იყო მოცული, რომელთა გამოკვლევა არქეოლოგებმა თუ სხვა სფეროს მეცნიერებმა მხოლოდ უკანასკნელ ხანებში დაიწყეს.

კოლომბიის ჩირიბიკეტეს ეროვნულ პარკში კლდის მხატვრობის უძველეს ნიმუშზე გამოსახულია იაგუარები, დიდი მღრღნელები (პაკა) და პირანიები. ამ რეგიონში აღმოჩენილია 75 000-ზე მეტი ნახატი პრეისტორიული ამაზონის სცენებით.

დააწკაპუნეთ ამაზონის სატელიტურ გამოსახულებაზე და მარტივად შეიძლება მოექცეთ იმ მითის გავლენის ქვეშ, რომ ეს ხელუხლებელი ჯუნგლებია. 344 მილიარდი ხით, ამაზონი მწვანე მანტიასავით ფარავს სამხრეთ ამერიკის ჩრდილოეთ ნაწილის უმეტეს ტერიტორიას. მოაახლოვეთ გამოსახულება და თქვენ აღმოაჩენთ მდინარეთა ხეობების ლაბირინთებს; 6200-ზე მეტი მდინარის წყალშემკრები აუზი ზომით დაახლოებით ამერიკის 48 კონტინენტური შტატის ზომისაა. ეს დედამიწის უდიდესი და ყველაზე ბიომრავალფეროვანი ტენიანი ტროპიკული ტყეა. იქ ჩვენი პლანეტის მცენარეთა და ცხოველთა სახეობების საშუალოდ 10% ბინადრობს. სახეობრივად ამაზონი მასპინძლობს 40 000 თესლოვან მცენარეს, 2400 თევზს, 1300 ფრინველს და 1500 პეპელას. ასეთი ბიომრავალფეროვნება, თითქოს, იმის მანიშნებელი უნდა იყოს, რომ ამაზონს ადამიანის ხელი თითქმის არ უნდა შეხებოდა. და სწორედ ეს გახლავთ ერთ-ერთი მცდარი წარმოდგენა, რომლის გაქარწყლებასაც მეცნიერები გასული ოთხი ათწლეულის განმავლობაში ცდილობენ.

კოლომბიისა და ბრაზილიის შორეულ მხარეებში აღმოჩენილი კლდის მხატვრობის, ქვის იარაღებისა და სხვა დანატოვრის წყალობით ჩვენ უკვე ვიცით, რომ ამაზონის აუზში ადამიანთა დასახლების კვალს, სულ ცოტა, 13 000 წლის წინა პერიოდამდე მივყავართ. უძველესი ამაზონელები პლეისტოცენის არსებებს, მათ შორის, მასტოდონტებს და გიგანტურ ზარმაცებს გამოსახავდნენ დაახლოებით იმავე პერიოდში, როდესაც ევროპელები ხატავდნენ მამონტებსა და ბეწვიან მარტორქებს. დროთა განმავლობაში ამაზონის მოსახლეობა გაიზარდა და 1492 წლისთვის, მეცნიერთა გაანგარიშებით, ეს რეგიონი 10 მილიონ ადამიანსაც კი მასპინძლობდა.

ამგვარად, რატომ ჰქონდა ამდენ ადამიანს ამდენი ხნის განმავლობაში ასეთი არასწორი წარმოდგენა ამაზონზე? ორელიანას მოგზაურობის მომდევნო საუკუნეებში პორტუგალიელთა არაერთი ექსპედიცია გაემართა ამაზონის რესურსების მოსაპოვებლად, რასაც იქაური მოსახლეობის დიდი წილი ემსხვერპლა. ევროპელთა შეტანილ ყვავილსა და სხვა დაავადებებს მკვიდრი ხალხის 90%-მდე შეეწირა, ხოლო დაავადებებს გადარჩენილთა უმრავლესობა, დამონების თავიდან ასარიდებლად, ამაზონის შორეულ მხარეებს შეეფარა და მიწათმოქმედი ხალხი მონადირე-შემგროვებლად გადაიქცა. შესაბამისად, 1700-იან წლებში, როდესაც იქ პირველი ევროპელი ნატურალისტები ჩავიდნენ, მათ დახვდათ გაუვალ ჯუნგლებში ჩაკარგული ტერიტორია მცირე მოსახლეობით და გადაწყვიტეს, რომ ის ყოველთვის ასეთი იქნებოდა.

ადამიანთა აგებული გორასამარხები ბუნებრივ სტრუქტურებად მიიჩნიეს, განსაცვიფრებელი რაოდენობის ენა კი მიაწერეს კონტინენტის ამა თუ იმ ნაწილიდან დაძრულ იმიგრანტთა ტალღებს. 1800-იანი წლების მიწურულს, კაუჩუკით ვაჭრობის ბუმის პერიოდში, რომელიც ინდიელთა მიმართ უკიდურესი ძალადობით გამოირჩეოდა, ანთროპოლოგები ირონიულად აღწერდნენ მკვიდრ საზოგადოებებს, როგორც მონადირე-შემგროვებლებიდან წარმოშობილ მომცრო, მომთაბარე ჯგუფებს. ამგვარი სურათი გამყარდა XX საუკუნის განმავლობაში და დღემდე უამრავი უცხოელის წარმოდგენას კვებავს ამაზონის მკვიდრთა ისტორიაზე.

ეს ხედვა ბატონობდა 1980-იან წლებში, როდესაც კოლეჯი დავამთავრე. მაგრამ შემდეგ შევხვდი ორ ამერიკელ ანთროპოლოგს, რომლებიც მკვიდრ ხალხთან მუშაობდნენ აღმოსავლეთ ამაზონში. დარელ პოზიმ მომითხრო კაიაპოს ხალხზე, რომელიც „ტყის კუნძულებს“ რგავდა სავანაში, უილიამ ბალეიმ კი აღმიწერა კააპორის ხალხი, კონტროლირებულ ხანძრებს რომ აჩაღებდა პალმის კორომთა ზრდის ხელშესაწყობად. ისინი ცალსახად საკუთარი საჭიროებისამებრ მართავდნენ ლანდშაფტს. ამაზონის ისტორიაზე უფრო მეტის გაგების სურვილმა ჩემი კარიერაც განსაზღვრა.

თითქმის ოთხი ათწლეულის შემდეგ მკვლევრებმა გამოავლინეს ახალ მტკიცებულებათა ზღვა მასალა. ამბის ნაწილს ხეები მოგვითხრობენ. ამაზონის ჯუნგლების კვლევისას აღმოვაჩინეთ, რომ იქაურ ხეთა ნახევარი მხოლოდ 299 სახეობას განეკუთვნება. ამ ე. წ. ჰიპერდომინანტურ სახეობებს ადამიანები განსაკუთრებით იყენებენ – მათ შორის, ასაისა და ბრაზილიურ ჰევეას, ბრაზილიურ კაკალსა თუ კაკაოს. აღნიშნულ ხეებს კი უხვად ვპოულობთ კოლუმბამდელ არქეოლოგიურ ველებზე, რაც მიუთითებს მკვიდრ ხალხთა მიერ ამაზონის ტყეების მართვის ხანგრძლივ გამოცდილებაზე.

კოილურ-რიტის ფესტივალისას მლოცველები „უკუკუებად“ – მითიურ ადამიან-დათვად არიან გადაცმულნი. ახლა ისინი მყინვარს აუყვებიან პერუს სინაკარის ხეობაში. ერთ დროს უხვი ყინული, რომელიც საკრალურად მიიჩნევა, დღეს უკან იხევს.

მაგრამ ეს არ გახლდათ მხოლოდ ხეები, რომელთაც ადრეული ამაზონელები მართავდნენ; იქ იყო ნიადაგიც. 1970-იანი წლებიდან დაწყებული, მკვლევრები ამტკიცებდნენ, რომ „ამაზონი იყო ცრუ სამოთხე“. მწვანე ჯუნგლის მიუხედავად, იქაურ მჟავე ნიადაგებს აკლდა არსებითი საკვები ნივთიერებები ინტენსიური მიწათმოქმედებისთვის და, შესაბამისად, მათ ვერ მოჰყავდათ საკმარისი მოსავალი დიდი და მჭიდრო მოსახლეობის გამოსაკვებად. თუმცა მეცნიერებმა შენიშნეს, რომ მკვიდრი ხალხები მცენარეულ კულტურებს ზრდიდნენ „ტერა პრეტას“ (მუქი მიწა) სახელით ცნობილ ნაკვეთებზე. ის წარმოადგენს ნახშირთან, ორგანულ მასალასა და დამტვრეულ კერამიკულ ნაწარმთან შერეულ ნიადაგს. ამგვარი ნაკვეთები არა მხოლოდ მაღალნაყოფიერია, არამედ ნოყიერებას საუკუნეთა განმავლობაში ინარჩუნებს სულ მცირე სასუქის დამატებით ან, სულაც, მის გარეშე. არქეოლოგებმა „ტერა პრეტას“ მიაგნეს მთელ ამაზონში და ზოგიერთი მათგანი 5000 წლითაც კი დათარიღდა.

მაგრამ, რა უნდა ვთქვათ ამაზონის ქალაქებზე, რომელთაც აღწერდნენ კარვახალი და სხვა ადრეული ევროპელები? ახლო წარსულში, 2008 წელსაც კი, გააკრიტიკეს ჩემი კოლეგა მაიკლ ჰეკენბერგერი იმ მოსაზრებისთვის, რომ ამაზონი ფართოდ განაშენიანებული იყო, თუმცა შემდეგ გამოჩნდა ლიდარი (ლაზერული მანძილსაზომი), რომელმაც საშუალება მოგვცა, ტენიანი ტყის მჭიდრო ჩარდახში ჩაგვეჭყიტა და დაგვენახა, თუ როგორ ძერწავდნენ ლანდშაფტს ადრეული საზოგადოებები. 2019 წელს ბოლივიაში მუშაობისას ჩემი კოლეგები ლიდარს იყენებდნენ 500-1400 წლებში არსებული კასარაბის კულტურის კომპლექსური ურბანული დასახლებების რუკაზე დასატანად. ეს დასახლებები ერთმანეთს უკავშირდებოდა რამდენიმე კილომეტრის სიგრძის მოკირწყლული გზებით და იქ გვხვდებოდა არხები, წყალსაცავები და თიხის პირამიდებიც. მთელ ამაზონში ლიდარმა გამოავლინა ათასამდე მსხვილი, კომპლექსური დასახლება, რამაც ძირეულად გადაწერა აღნიშნული რეგიონის ისტორია და გვიჩვენა, რომ ევროპისა თუ აზიის მსგავსად, იქაც არაერთი კულტურა ვითარდებოდა.

National Geographic-ის ფინანსური მხარდაჭერით, დღეს მჭიდროდ ვთანამშრომლობ მკვიდრ თემებთან, რათა ლიდარით გამოვიკვლიოთ მათი მიწა, განსაკუთრებით გაუტყეურებულ ან საფრთხის წინაშე მყოფ ზონებთან სიახლოვეს. არქეოლოგიურ ძეგლთა გამოვლენით შანსი გვიჩნდება, ბრაზილიის ხელისუფლებას მოვთხოვოთ უფრო მკაცრი დაცვითი ზომების მიღება.

ტანინით შეფერილი რიუ-ნეგრუს წყლით დატბორილ ტყეში ვარდისფერი დელფინები დაცურავენ. ეს დელფინები თევზის 50-ზე მეტ სახეობას ჭამენ. მეცნიერთა აზრით, მათ დინგზე არსებული გახევებული ბალანი შეხების მიმართ მგრძნობიარეა, რასაც ისინი ტალახში კუების, კიბორჩხალებისა და კრევეტების მოძიებისას იყენებენ.

ამასობაში მკვლევრები განაგრძობენ აღმოჩენებს ბუნების სამყაროში. ამაზონში, საშუალოდ, ყოველ მეორე დღეს აღიწერება მეცნიერებისთვის ახალი სახეობა.

ამ სულისკვეთებით დაიწყო National Geographic-ისა და Rolex Perpetual Planet-ის „ამაზონის ექსპედიცია“. ეს პროექტი მხარს უჭერს 16 მეცნიერს (აქედან 11 სამხრეთამერიკელია), რომლებიც მუშაობენ ანდებიდან ატლანტის სანაპირომდე გადაჭიმულ ტერიტორიაზე. მომდევნო გვერდებზე შეგხვდებათ მათი აღმოჩენები, რომელთაც დოკუმენტურად აღბეჭდავს ფოტოგრაფი თომას პეშაკი და მისი ასისტენტი ოტო უაიტჰედი.

ეს სამუშაო უმნიშვნელოვანესია. მას შემდეგ, რაც 1986 წელს ბრაზილიის ამაზონის კვლევა დავიწყე, მისი 12% განადგურდა, აქედან დიდი ნაწილი – ტყის უკანონო ჩეხის მიზეზით. ამასთანავე, ოქროს არალეგალური მოპოვებითი სამუშაოები სამხრეთ ამერიკის არაერთ ქვეყანაშია კონტროლს მიღმა და მას თუ სხვა უკანონო საქმიანობებს ორგანიზებული დანაშაულებრივი ჯგუფები სულ უფრო ხშირად იყენებენ ფულის „გასათეთრებლად“ ან ნარკოტიკების კონტრაბანდისთვის. მომავალი დროდადრო ავის მომასწავებლად მოჩანს, მაგრამ მე დარწმუნებული ვარ, ჩვენ შეგვიძლია გზების პოვნა ვითარების შესაცვლელად. მეცნიერებსა და პოლიტიკოსებს შეუძლიათ ბევრი ისწავლონ მკვიდრი ხალხებისგან, თუ როგორ მართავდნენ ისინი კომპლექსურ ბუნებრივ სისტემებს ათასობით წლის განმავლობაში. პირველი გაკვეთილი: ამაზონის მდგრადი მომავლის გამოსაძერწად, ჩვენ წარსულში უნდა ჩავიხედოთ.