1945 წლის აპრილში ბერლინის ასაღებად ნამდვილი რბოლა გაიმართა. საბჭოთა კავშირს პირველობის დათმობა არ სურდა. ჯარისკაცები გერმანიის ალმოდებული დედაქალაქის ქუჩებში გარბიან. ბერლინს მოკავშირეთა ძალების თვითმფრინავები ბომბავენ და მესამე რაიხი უკანასკნელ დღეებს ითვლის. გერმანიამ კაპიტულაცია 7 მაისს გამოაცხადა; 8 მაისი ისტორიაში შევიდა როგორც ევროპის გამარჯვების დღე. ფოტო: DPA PICTURE ALLIANCE/GETTY IMAGES

მეორე მსოფლიო ომის უკანასკნელი ხმები

ზოგი გმირი იყო, ზოგი — მსხვერპლი. ზოგი, ფაშისტური დროშის ქვეშ, მსოფლიოზე ბატონობისთვის იბრძოდა. ომიდან 75 წლის შემდეგ ეს თაობა თანდათან ქრება, მაგრამ მათი მოგონებები უწინდებურად ცოცხალია.

ტექსტი: ლინ ოლსონი

ფოტო: რობერტ კლარკი

ბმული კოპირებულია

ივნისი, 2020

რუბრიკა: ვრცელი სტატიები

75 წლის წინ ყველაზე მასშტაბური, სისხლიანი და დამანგრეველი ომი დასრულდა. მსოფლიო ომი ზედგამოჭრილი სახელი იყო გლობალური კონფლიქტისთვის, რომელშიც მოკავშირეთა ძალები (აშშ, საბჭოთა კავშირი, ბრიტანეთი, ჩინეთი და სხვა, შედარებით პატარა მოკავშირე სახელმწიფოები) ბერლინი-რომი-ტოკიოს ღერძს (გერმანიას, იტალიას, იაპონიას და კიდევ რამდენიმე ქვეყანას) ებრძოდნენ. სხვადასხვა ფრონტზე, ჯამში, 70 მილიონი ადამიანი მსახურობდა ჯარში, მაგრამ ომს ჯარისკაცზე მეტი მშვიდობიანი მოქალაქე ემსხვერპლა.

მარცხნივ: საომარი დანადგარებით დანაგვიანებული კუნძული ივო-ჯიმა. ივო-ჯიმაზე წყნარი ოკეანის ომის ყველაზე სისხლიანი ბრძოლა გაიმართა. ხუთდღიანი ბრძოლის შემდეგ აშშ-ის საზღვაო ძალების ჯარისკაცებმა სურიბაჩის მთაზე ამერიკული დროშა აღმართეს, მაგრამ სასტიკი ბრძოლა კიდევ სამი კვირა გაგრძელდა. ამ ბრძოლამ ყველაზე გამოცდილი ჯარისკაცებიც გატეხა. „ქანცგაწყვეტილი ჯარისკაცები პირდაპირ მიწაზე ეყარნენ, ხელები სახეზე ჰქონდათ აფარებული და მთელი ხმით ტიროდნენ”, – იხსენებს ერთ-ერთი ვეტერანი; მარჯვნივ: სტალინგრადის ბრძოლის დროს მომაკვდავ საბჭოთა ჯარისკაცს ხელყუმბარა უჭირავს, მისი თანამებრძოლი გერმანელ დამპყრობლებს იგერიებს. სტალინგრადის ბრძოლა – ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი სამხედრო შეტაკება – 200 დღის განმავლობაში გაგრძელდა და ქალაქი, რომელსაც ახლა ვოლგოგრადი ჰქვია, ნანგრევებად აქცია. დაპირისპირებულ მხარეებს უზარმაზარი დანაკარგი ჰქონდათ, მაგრამ ბოლოს საბჭოთა არმიამ იმარჯვა, გერმანიის მეექვსე არმია მთლიანად გაანადგურა და ომი ევროპისკენ შეატრიალა.
ფოტო: UNIVERSAL HISTORY ARCHIVE/GETTY IMAGES; ROGER-VIOLLET/GETTY IMAGES

მეორე მსოფლიო ომმა დაახლოებით 66 მილიონი ადამიანი შეიწირა, რომელთაგანაც 70% – დაახლოებით 45 მილიონი ადამიანი – მშვიდობიანი მოქალაქე იყო, მათ შორის ჰოლოკოსტის მსხვერპლი 6 მილიონი ებრაელი. ათეულობით მილიონი ადამიანი იძულებული გახდა, საკუთარი სახლი ან ქვეყანა მიეტოვებინა. ისინი წლების განმავლობაში ლტოლვილთა ბანაკებში ცხოვრობდნენ.

მარცხნივ: ბორის სმიროვი, საბჭოთა ექიმი; მარჯვნივ: რ.რ. “რასელ” კლარკი, ამერიკელი მეზღვაური

ომის შემდეგ მსოფლიოს იმ ახლებურ წესრიგს ჩაეყარა საფუძველი, რომელშიც უკვე 75 წელია ვცხოვრობთ. მაგრამ დრომ თანდათან გააქარწყლა და ძველი ფოტოსურათებივით გააფერმკრთალა ომის საზარელი შედეგების ხსოვნა. იმ ადამიანების რიცხვი, რომელთაც მსოფლიო ომის ტრაგედია საკუთარ თავზე გამოსცადეს, უფრო და უფრო მცირდება. ეს ადამიანები დღესაც მზად არიან, გამოცდილება გაგვიზიარონ და საკუთარი თვალით ნანახი ომი გვიჩვენონ. მათმა უმეტესობამ არ იცოდა, რა ხდებოდა მათი სოციუმის მიღმა. ომმა ისინი ფესვებს მოსწყვიტა და ახალი, მანამდე წარმოუდგენელი გამოცდებისა და გამოცდილებების მორევში ჩაითრია. ბევრისთვის ეს გამოწვევა გამომაფხიზლებელი აღმოჩნდა.

ვოლფგანგ ბროკმანი გერმანელი ვეტერანი „ბუჩქებიდან ახალგაზრდა რუსი ჯარისკაცი წამოდგა… უიარაღო, ხელებაწეული, უკვე შეხვეული ჭრილობებით, დაჭრილი. სასოწარკვეთილი სახე ჰქონდა. მინდოდა დამეძახა: გაიქეცი, გაიქეცი აქედან! მაგრამ უფროსმა ჯარისკაცმა იარაღი ამოიღო და ესროლა. ეს უღირსი საქციელი იყო, მაგრამ ეს არის ომის საშინელება, ადამიანები ურჩხულებად იქცევიან”.

1939 წელს, როდესაც გერმანია პოლონეთში შეიჭრა და მეორე მსოფლიო ომი დაიწყო, ბროკმანი 12 წლის იყო. ბიჭს, რომელიც ჰიტლერს აღმერთებდა, ერთი სული ჰქონდა, როდის მოირგებდა გერმანელი ჯარისკაცის მუნდირს. რამდენიმე წლის შემდეგ იგი ომში გაიწვიეს და ოცნება ნამდვილ კოშმარად ექცა. “მეამაყებოდა, გერმანელი ჯარისკაცი რომ ვიყავი, მაგრამ ომში საამაყო ვერაფერი ვნახე”. ბროკმანი საბჭოთა ჯარისკაცებმა დაატყვევეს. – ”ამაზე უარესი რა უნდა მომსვლოდა?” – ამბობს იგი.

ნაბუო ნიშიძაკი იაპონელი ვეტერანი „ომში იმისთვის წაგვრეკეს, რომ სიცოცხლე იმპერატორისთვის და იმპერიისთვის შეგვეწირა. ჩვენც ისე ვიქცეოდით, თითქოს ამის გვწამდა, მაგრამ სიკვდილის წინ ახალგაზრდა ჯარისკაცები დედას ეძახდნენ, უფროსები – შვილებს. ერთიც ვერ ვნახე, სიკვდილის წინ იმპერატორი ან იმპერია ეხსენებინოს”.

1942 წელს 15 წლის ნიშიძაკი ომში გაიწვიეს. წასვლის წინ დედამ უბრძანა: “უნდა გადარჩე და დამიბრუნდე”. როდესაც ომის ქარიშხალი წყნარი ოკეანის ერთი ბრძოლიდან მეორისკენ მიაქანებდა, ნიშიძაკი დედის ამ სიტყვებს ებღაუჭებოდა. ბოლოს ოკინავას წინასწარვე მარცხისთვის განწირულ მისიაში მიიღო მონაწილეობა, მაგრამ, ყველაფრის მიუხედავად, გადარჩა და დედას ცოცხალი დაუბრუნდა.

ვერა ნიკიტინა ლენინგრადის ბლოკადის თვითმხილველი “არაფრის გახსენება არ მინდა. არაფრის თქმა არ მინდა. ძალიან მიჭირს. არ მინდა, ვინმემ ისევ გამოსცადოს ეს ყველაფერი. როდესაც ჩემს ბავშვობას ვიხსენებ, გული მეწვის და თვალები ცრემლებით მევსება. არ მინდა ისევ ვიტირო; მინდა მშვიდად ვიცხოვრო და მხოლოდ კარგზე ვიფიქრო. აღარ მინდა ისევ რამე საშინელი ვნახო. მაპატიეთ”.

87 წლის ნიკიტინა პატარა ბავშვი იყო, როდესაც ლენინგრადის 900-დღიანი ბლოკადა დაიწყო. დედა უკვე გარდაცვლილი ჰყავდა, მამა კი ფრონტზე იყო. ბავშვი ალყაშემორტყმული ქალაქიდან მალევე გაიყვანეს. ქალაქში დარჩენილი თითქმის ყველა ნაცნობი თუ ნათესავი ყინვის, შიმშილის ან დაბომბვის შედეგად გარდაეცვალა. ბლოკადამ 800 000 მშვიდობიანი მოქალაქის სიცოცხლე შეიწირა.

შიძუიო ტაკეუჩი ტოკიოს დაბომბვის თვითმხილველი ვერაფრით ივიწყებს 1945 წლის 25 თებერვალს, როდესაც ამერიკულმა B-29-ებმა ტოკიო დაბომბეს. იმ დღეს, 13 წლის ტაკეუჩის საკუთარი სახლის ადგილას ფერფლის გროვა დახვდა. მხოლოდ ბრინჯის საჭმელი რკინის ჯამი გადარჩა. აკრძალული ინგლისური ლექსიკონი, რომელიც მამამ აჩუქა, ფერფლად იყო ქცეული. 10 მარტს ტოკიო მეორედ დაბომბეს. ტაკეუჩი ნასხლეტების და კვამლის ქარიშხალში გარბოდა, ქუჩები დამწვარი სხეულებით იყო სავსე. არასოდეს დაავიწყდება ქალის გვამი, რომელიც თავის შვილს იყო გადაფარებული.

„მეშინოდა, რადგან რაღაც ხნით ვეღარანაირ ემოციას ვეღარ ვგრძნობდი“, – იხსენებს ტაკეუჩი, რომელიც ახლა 89 წლისაა, დაოჯახებულია, ორი შვილი ჰყავს და ომით დაზარალებულთა დახმარების ცენტრში მთხრობლად მუშაობს. – ტედ გაპი

იევსეი რუდინსკი საბჭოთა ნავიგატორი იევსეი რუდინსკი უნივერსიტეტში სწავლობდა და ტანვარჯიშით იყო გატაცებული, როდესაც მის ცხოვრებაში ომი შემოიჭრა. იგი ჯარში გამწვევ კომისიაში დაიბარეს და უთხრეს, რომ სამშობლოს 100 000 პილოტი სჭირდებოდა. „ავიაციაში მუშაობა არასოდეს მიოცნებია, მაგრამ ახალი საქმის შესწავლა ძალიან მომეწონა“, – ამბობს 98 წლის რუდინსკი.

რუდინსკი, სხვა დამწყებ პილოტებთან ერთად, პრაქტიკულ წვრთნებს რუსეთის უკიდურეს ჩრდილოეთში გადიოდა, სადაც პილოტები ცუდ ამინდში უზუსტო რუკებით ფრენას სწავლობდნენ. მისი პირველი ბრძოლა კურსკის ცაზე გაიმართა, მეორე მსოფლიო ომის ყველაზე დიდი სატანკო ბრძოლის თავზე. მისი თქმით, შიში მხოლოდ მიწაზე დაშვების შემდეგ იპყრობდა. „როდესაც თვითმფრინავის კორპუსზე დარჩენილ ნატყვიარებს ხედავ და გახსენდება, როგორ გიტევდნენ „მესერშმიტები“, შიში გეუფლება, – ამბობს რუდინსკი და ამატებს: – თუ არ გეშინია, ესე იგი ადამიანი არ ხარ, მაგრამ თითოეული ჩვენგანი ადამიანია“. – ივ კონანტი

ჟანინ ბურკი ჰოლოკოსტით დაზარალებული სამი წლის ჟანინი მისმა მამამ ტრამვაით ბრიუსელის მეორე ბოლოში წაიყვანა. მამამ ერთ-ერთ კარზე დააკაკუნა, გოგოს აკოცა და უცნობ ქალს დაუტოვა. ცოტა ხანში ჟანინის მამა გესტაპოს ოფიცრებმა დააკავეს, აუშვიცში სხვა ებრაელებთან ერთად დაამწყვდიეს და გაზის კამერაში გაგუდეს.

1942 წლიდან 1944 წლამდე ბურკი ღარიბმა ქრისტიანმა ქალმა შეიფარა. როდესაც სახლის სიახლოვეს ნაცისტები გამოჩნდებოდნენ, ქალი გოგონას ფლიგელში მალავდა. ბურკი ფიცრებს შორის ძვრებოდა და ბნელ კუთხეში იყუჟებოდა. 1944 წელს ბელგიაში ბრიტანელი ჯარისკაცები მოვიდნენ. მალე ბურკის დედა სოფლიდან დაბრუნდა, სადაც ნაცისტებს ემალებოდა. ბურკს მისი გადამრჩენელი ქალი მას შემდეგ აღარ უნახავს. „80 წლის ვარ და ახლაც მეტირება ამაზე, – ამბობს ბურკი, – ვერ მოვახერხე, იმ ქალისთვის მადლობა გადამეხადა“. – ქეითი სანდერსი

ართურ მედოქსი ბრიტანელი კრიპტოლოგი „ალბათ ეგონათ, რომ თუ ეკონომიკური თეორიები მესმოდა, ესე იგი კოდის გაშიფვრასაც შევძლებდი“, – ამბობს 98 წლის ართურ მედოქსი, რომელიც ოქსფორდის უნივერსიტეტის საუკეთესო სტუდენტი იყო, როდესაც ის ბრიტანულმა დაზვერვამ ერთ-ერთ კრიპტოლოგად შეარჩია.

მედოქსი ბლეტჩლი პარკში განაწესეს და ლორენცის მანქანის მიერ დაშიფრული შეტყობინებების გაშიფვრა დაავალეს. ამ კრიპტოგრაფიულ მანქანას მხოლოდ ჰიტლერი და მისი გენერალიტეტი იყენებდა. ლორენცის შიფრს ორი არხი და მილიონობით შესაძლო ამოხსნა ჰქონდა, მაგრამ ომის მიწურულს მედოქსი და მისი კოლეგები Colossus-ის, იმ დროის უმძლავრესი კომპიუტერის, დახმარებით გერმანელთა გზავნილებს მათზე ადრე შიფრავდნენ, ასე რომ მაისის კაპიტულაცია მედოქსისთვის სიახლე არ ყოფილა. „ჩვენ დიდი ხნით ადრე ვიცოდით, რომ ომი დამთავრდა“. – როფ სმითი

ვალენტინ შორინი ლენინგრადის ბლოკადის თვითმხილველი ვალენტინ შორინი ხუთი წლის იყო, როდესაც ნაცისტებმა ლენინგრადი ბლოკადაში მოაქციეს, რომ შიმშილითა და დაბომბვებით დასუსტებული ქალაქი იოლად აეღოთ. ბლოკადა 900 დღეს გაგრძელდა.

ხმის გამაძლიერებლები განგაშს აცხადებდნენ, რასაც სირენების ხმა და შენობების ნგრევა მოსდევდა. ის და დედამისი მუდმივად მშივრები იყვნენ, „წლების შემდეგ მივხვდი, რომ თავის ულუფასაც მე მაძლევდა“, – ამბობს 83 წლის შორინი. ბოლოს დედა ისე დასუსტდა, რომ სიარული აღარ შეეძლო. ვალენტინს ახლაც ახსოვს ის დღე, როდესაც დეიდამ მისი დედა ხის ციგაზე დააწვინა, ვალენტინს ხელი ჩაჰკიდა და ორივე საბავშვო ბაღისკენ წაიყვანა. „როდესაც ბაღთან მივედით, დედას შევხედე – ახლაც მიჭირს ამის გახსენება. სახეზე ღაპაღუპით ჩამოსდიოდა ცრემლები და გულის სიღრმეში მივხვდი, რომ ბოლოჯერ ვხედავდი“. ვალენტინი დეიდას ხელიდან დაუსხლტა და უკან გაიქცა, მაგრამ დედამ დაუძახა: „ვალია, წადი ბაღში. მალე გამოვჯანმრთელდები და უკან წამოგიყვან“. ამის ნაცვლად „საბავშვო ბაღი ჩემთვის ობოლთა თავშესაფრად იქცა“, – ამბობს შორინი. – ივ კონანტი

მელი მელონი საბრძოლო თვითმფრინავების ამერიკელი კონსტრუქტორი კენტუკელი ფერმერების ოჯახში დაბადებულმა მელი ოსბორნ მელონმა 1943 წელს რადიოგანცხადება მოისმინა: თვითმფრინავმშენებელ ქარხანას ახალი თანამშრომლები სჭირდებოდა. მელონი ქმარ-შვილთან ერთად ავტობუსით წავიდა დეტროიტში.

იმ დროისთვის აშშ-ის თვითმფრინავების მშენებლობის ინდუსტრიაში 300 000 ქალზე მეტი მუშაობდა. მათი უმეტესობა მემოქლონე იყო. მელონი Briggs Manufacturing-ის ქარხანაში მუშაობდა და თვითმფრინავის ნაწილებს აპრიალებდა. ნაწილები ჰენრი ფორდის გიგანტურ ქარხანაში იგზავნებოდა, სადაც ბომბდამშენებს აწყობდნენ. 100 წლის მელონმა მხოლოდ 5 წლის წინ გაიგო, რას ნიშნავდა „მემოქლონე როუზი“ – ტერმინი, რომელსაც ომის დროს სამხედრო ქარხნებში მომუშავე ქალების მიმართ იყენებდნენ. ახლა ის ამერიკელი „მემოქლონე როუზების“ ყოველთვიურ შეკრებებს ესწრება. მელონი ახლაც სამხრეთული აქცენტით ლაპარაკობს, მაგრამ მისი სახლი მიჩიგანია, მისი ოჯახი – როუზები. – ქეითი სანდერსი

იგორ მორშტეინი და ვალენტინა ლუკიანოვა საბჭოთა ვეტერანები ისინი ომმა, ლენინგრადის ბლოკადამ და 40 წლის განმავლობაში ერთსა და იმავე ქარხანაში მუშაობამ დააახლოვა, მაგრამ სიყვარული მაშინ გაჩნდა, როდესაც ორივე უკვე დაქვრივებული იყო.

ვალენტინა ობლობაში გაიზარდა; იგორის დედა ლენინგრადის ბლოკადიდან გაღწევის მცდელობისას გარდაიცვალა. ერთ დღეს იგორს და მის მეგობარ ბიჭებს ბავშვის ტირილი მოესმათ: „მკვდარი დედის მკერდზე მიკრულ ერთი წლის ბავშვს წავაწყდით. ასე დაიწყო ჩვენი მისია: კარდაკარ დავდიოდით და დაობლებულ ბავშვებს ვეძებდით“. მოსახლეობამ ბავშვთა სახლი გააკეთა. ობოლ ბავშვებს მათი მპოვნელების გვარს აძლევდნენ. „დაბადების მოწმობების ძებნა აზრად არავის მოსვლია, – ამბობს 92 წლის იგორი. – პატარა ბავშვები ვიყავით, 12-14 წლისები, მაგრამ ვგრძნობდით, რომ საჭირო საქმეს ვაკეთებდით, მალე ჯარშიც გაგვიწვიეს. შიმშილის გამო ისეთი დასუსტებულები ვიყავით, იარაღის დაჭერაც არ შეგვეძლო“. ჯარმა იგორი გამოკვება და საბოლოოდ ლენინგრადის ნაცისტებისგან განთავისუფლებაში მანაც შეიტანა წვლილი. 4 წლის წინ მას ვეტერანთა კომიტეტიდან დაურეკეს. ვიღაც ქალი ეძებდა. „როგორც აღმოჩნდა, პატარაობისას ვიპოვე და ბავშვთა სახლში მივიყვანე. ქალი მისი მოგვარე იყო“. – ივ კონანტი

ამერიკელი ჯარისკაცი ომაჰა-ბიჩის სანაპიროსკენ მიცურავს; 1944 წლის 6 ივნისს ნაცისტების მიერ ოკუპირებულ ნორმანდიაში მოკავშირეთა ჯარისკაცები გადასხდნენ. ამ დღეს 7000-მდე ხომალდით დაახლოებით 160 000 ჯარისკაცი გადავიდა საფრანგეთის ტერიტორიაზე და ევროპის გათავისუფლება დაიწყო. ეს ყველაზე დიდი საზღვაო სადესანტო ოპერაცია იყო ისტორიაში.
ფოტო: რობერტ კაპა, INTERNATIONAL CENTER OF PHOTOGRAPHY/MAGNUM PHOTOS

მაგალითად, ბეტი ვებისთვის, რომელიც 18 წლის ასაკში ბლეტჩლი-პარკში ბრიტანეთის დაზვერვის მთავარ კრიპტოლოგიურ ოპერაციას შეუერთდა. ვები ერთ-ერთი იყო იმ უამრავი ქალიდან, რომელთა შრომასაც გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა ომში ჩართული ქვეყნებისთვის და რომელთაც ომის წლებში საკუთარი თავის და დამოუკიდებლობის ფასი გაიგეს.

მარცხნივ: მარია როხლინა, საბჭოთა სამხედრო ექიმი; მარჯვნივ: ფრედ ტერნა, ჰოლოკოსტგამოვლილი ჩეხოსლოვაკიელი

მარცხნივ: იუჯინ პოლინსკი, ამერიკელი ნავიგატორი; მარჯვნივ: ვალტრუდ პლესი, ომგამოვლილი გერმანელი ბავშვი

ჰარი ტ. სტიუარტ უმცროსი, მონობაში დაბადებული კაცის შვილიშვილი, ომში მიღებულმა გამოცდილებამ მანამდე წარმოუდგენელ სიმაღლეზე აიყვანა. სახელგანთქმული “ტასკიგელი მფრინავების”, შავკანიანთა ავიადანაყოფის, სამხედრო პილოტი გახდა, 43 მისიაში მიიღო მონაწილეობა და აშშ-ის საჰაერო გმირობის ჯვარი დაიმსახურა.

მარცხნივ: ჰანს-ერდმან შიონბეკი, გერმანელი ოფიცერი; მარჯვნივ: ვილჰელმ სიმონსონი, გერმანელი პილოტი

ეს სამაგალითო ამბები დავიწყებას არ უნდა მიეცეს, მაგრამ ომის თვითმხილველთა მოგონებებში წარმატებაზე მეტი ტრაგედიაა. მათი ნაამბობი მეორე მსოფლიო ომის შემზარავი გამოცდილების მონუმენტებია.

განსაკუთრებით დასამახსოვრებელი ვიქტორ გრეგის, გერმანელების მიერ დატყვევებული ბრიტანელი ჯარისკაცის, გამოცდილებაა. ციხე, რომელშიც გრეგი იყო დამწყვდეული, 1945 წელს მოკავშირეთა მიერ დრეზდენის დაბომბვისას დაინგრა. გრეგმა საკუთარი თვალით ნახა ქალაქის დაბომბვა, რომელსაც 25 000 მშვიდობიანი მოქალაქის სიცოცხლე შეეწირა და მთელი ცხოვრება თან სდევდა სირცხვილის და დანაშაულის განცდა. მისი და ომის სხვა თვითმხილველების მოყოლილი ამბები სამუდამოდ უნდა ჩაიბეჭდოს ჩვენს გონებაში.

ფოტო (მარცხნიდან მარჯვნივ): გალინა სიდორენკო, ლენინგრადის ბლოკადის თვითმხილველი; ჰარუო იამადა, იაპონელი ჯარისკაცი; მიხაილ მოროზოვი, საბჭოთა ჯარისკაცი; მაქსიმილიან ლერნერი, კონტრდაზვერვის ოფიცერი; აზუმა ოჰია, იაპონელი ჯარისკაცი; ჯონ “ჯეკ” თურმანი, ამერიკელი ჯარისკაცი; კლარა ჰანთერ დატლი, ამერიკელი “მემოქლონე როუზი” (“ROSIE THE RIVETER”); კისაკო მოტოკი, ტოკიოს დაბომბვის თვითმხილველი; ბორის სმირნოვი, საბჭოთა ექიმი; ნინა დანილკოვიჩი, ბელარუსი პარტიზანი

როგორ შეიქმნა ეს სტატია: განსაკუთრებული მადლობა ფოტოგრაფ რობერტ კლარკს და მის მამას, აშშ-ის საზღვაო ძალების ვეტერანს, რ.რ. “რასელ” კლარკს ამ სტატიის შთაგონებისთვის და ყველას, ვინც რობერტს და ჩვენს ავტორებს უმასპინძლა და საკუთარი მოგონებები გაუზიარა.

ლინ ოლსონი ავტორია წიგნისა „უკანასკნელი იმედის კუნძული: ბრიტანეთი, ოკუპირებული ევროპა და საძმო, რომელმაც ომის მიმდინარეობა შემოატრიალა“. ეს მისი პირველი სტატიაა National Geographic-ში.